Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Dersim İsmi Nereden Geliyor?

Burada Türk Tarihinin Çeşitli Dönemlerinden ve Çeşitli Konularından birlikte anlatılan konular bulabilirsiniz. Ayrıca Türk Kültürü hakkında da Konular bulabilirsiniz

Dersim İsmi Nereden Geliyor?

Mesajgönderen TurkmenCopur » 05 Oca 2011, 00:51

Dersim İsmi Nereden Geliyor?

Dersim sözcüğü, bugün; Tunceli ilinin eski adı olarak bilinmektedir. Bu haliyle de Dersim; coğrafi bir terim gibi durmaktadır. Elbette belli bir coğrafyada meydana gelmiş tarihsel/toplumsal olayları da kucaklaması nedeniyle, Dersim sözcüğü tarihsel/siyasal bir anlam da taşımaktadır. Cumhuriyet döneminde kurulan şimdiki Tunceli şehri ile Dersim'in tarihsel ve siyasal bağı bulunmamaktadır.

Dersim sözcüğünün nereden geldiğine ilişkin değişik varsayımlarla karşılaşıyoruz.
Bunlardan en çok bilineni de Dersim'in Farsça tamlama bir sözcük "dersim" (gümüş kapı) anlamına geldiği yolundaki iddiadır. Bu açıklama bir tür yakıştırma gibi durmaktadır ve daha çok sonradan bulunmuş bir açıklama yolu gibi gözükmektedir.

16. yüzyılın sonlarında, bölge hakkında ayrıntılı açıklamalar yapan Şeref Han; Dersim'den hiç söz etmemektedir. Bu da Dersim isminin çok sonraları bölge ismi haline geldiğini göstermektedir.

1935 yılında İçişleri Bakanı Şükrü Kaya'nın Millet Meclisi'ndeki konuşmasında dile getirdiği şu görüş de bunu doğrulamaktadır:

"Dersim eski zamanlarda muayyen bir mıntıkaya verilmiş bir isim değildir.

Sonraki dönemlerde, Dersim ile ilgili belgeler, daha çok buradaki aşiretlerle ilişkili olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bunları incelediğimizde de Dersim kelimesinin coğrafi bir terim değil bir aşiretin adı olduğunu görmekteyiz. 18. yüzyıl Osmanlı arşivlerinde bulunan bu belgelerden bir kısmını uzman Ahmet Hazerfen okumuş ve Cemal Şener de "Osmanlı Belgelerinde Dersim Tarihi" ve "Osmanlıca-Türkçe 50 Adet Orijinal Belge" adı altında yayınlamıştır.

Kaynakça
Kitap: DERSİM İSYANLARI VE SEYİT RİZA GERÇEĞİ
Yazar: Rıza Zelyut
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13983
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: Dersim İsmi Nereden Geliyor?

Mesajgönderen TurkmenCopur » 05 Oca 2011, 01:03

JANDARMA RAPORUNA GÖRE DERSİM ADININ ANLAMI

Dersim hakkındaki Jandarma Genel Komutanlığı Raporu'nda, 1930 başlarında, Dersim terimi ile ilgili olarak şöyle denilmekte:


"Dersim adına gelince, bu adın menşei hakkında şimdiye kadar sarih bir malumata tesadüf edilemedi. Yalnız Dersimanlı aşiretine izafeten verilmiş olduğu hakkında bir rivayet vardır."

Söz konusu raporda; bölgede gümüş bulunuyor idiyse, burada çalışanlara İran dili hakimiyeti devrinde Dersimanlı adı verilmiş olabileceği ihtimali belirtilmektedir.

Jandarma raporunu hazırlayanlar; Dersim isminin, eski Türkler tarafından bir tür totem kabul edilen som balığı ile bağlantısı olabileceğini de belirtiyorlar. Dersom'un (gümüş gibi balık) zamanla Dersim biçimini aldığı bir ihtimal olarak vurgulanıyor. Bölgenin ortalarında Sin isimli köyün bulunması ile Akad ilahı Sin arasında bağlantı olabileceği de öne sürülüyor. Dersin, Der-sun biçimlerine vurgu yapılıyor. Munzur dağlarının Toros dağlarının devamı olduğu, buranın ilk adının Toros olabileceği, bölgede yaşayanlara da Torosman denilebileceği ve bunun bozulan biçiminin Dersim'e dönüşebileceği de dile getiriliyor.
Ayrıca bölgedeki Harzem kökenlilerin kendilerini "Bersim" adı ile andıkları ve bunun zamanla "Dersim" olabileceği de ileri sürülüyor.

DERSİM ADININ ANLAMI

Dersim olaylarını Kürtçü bir yaklaşımla anlatan ve yorumlayan ve Baytar Nuri olarak ünlenen Dersimli Nuri ise Dersim ismi konusunda şunu yazmıştır:

"Kürtlerden bir kısmı "der" kapı, "sim" gümüş olduğu için Dersim kelimesini Gümüş Kapı diye tabir ederler.
Milattan altı asır önce, Yunan tarih ve coğrafyacılarının Dersim havalisine Daranis adını verdikleri malum olduğu gibi, Dara'nın Bisütün kitabelerinde bu havaliye Zuza adı verilmiş olması ve Zuza tabirinin Dersim ve havalisinde konuşulan Kürtçe lehçeye alem olan Zaza kelimesine benzemesi dikkat çeker."

Tuncelili araştırmacı Ali Kaya da bu açıklamayı tekrarlamaktadır. O da Yunan tarihçi ve coğrafyacıların Dersim yöresine "Daranis" adını verdiklerini; Anadolu'ya ilişkin en eski adların başında "Daiaini" isminin geldiğini belirtir. Araştırmacı Kaya; bu bölgeye Daranalis adının verilmesinin de MÖ 519'da buraların Pers Kralı 1. Dara tarafından fethedilmesine bağlanması gerektiğini vurgular.

Ali Kaya; Dersim sözcüğü ile ilgili olarak farklı bir savla ortaya çıkmaktadır:

"Dersim adının kökeni, Hazar Denizi'nin güneyindeki Deylem bölgesinde yaşantılarını sürdüren Deylemlilere kadar uzanmaktadır."

Bu iddiaya göre, Hazar Denizi'nin güneyindeki Deylemliler, Moğol baskısından kaçarak Dersim bölgesine sığınmışlardır ve kendi adlarını da bölgeye egemen kılmışlardır. Bu yaklaşıma göre; Dersim'in aslı Deylem'e dayanmaktadır.

Dersimlilerin kökenini de Deylemlilere bağlayan Ali Kaya; Deylem'de ve Tunceli'de yaptığı dil çalışmaları ile Gileki-Dımiliki (Zazaca) ve Kürtçe'yi karşılaştırarak bu savını bir temele oturtmaya çabalamıştır. Ali Kaya; Tunceli, Elazığ, Sivas, Bingöl, Diyarbakır'ın bu bölgelere yakın hatlarında konuşulan Zazaca (Dimilice) ile Kürtçe'nin ilgisi bulunmadığını da araştırmasıyla ortaya koymuştur.

Dersim isyanlarını PKK çizgisinde Kürtçü/Kürdistancı bir anlayışla yorumlayan M. Kalman Dersim ismini açıklarken şöyle diyor:

"Dersim; geçmişte coğrafi bir bölgenin adıydı. Uzun yıllarca da böyle adlandırıldı. (,..)Dersim isminin nereden geldiği konusunda bir netlik yok. Çoğunlukla 'sim'den (gümüş) kaynaklandığı ileri sürülmektedir. Dersim (Desim) ismi, bir aşiret isminden kaynaklanmış olabileceği gibi aşiretler üstü konfederasyonun adı da olabilir."

Burada yer alan, Dersim isminin geçmişte bir bölgenin adı olduğu iddiasının belgesi yoktur. Bu ismin; yukarıda verdiğimiz belgelerde geçen Dersimlü aşireti ile bağlantılı olduğu da bir gerçektir. Bu aşiret, sonraki dönemde 17-18 aşirete ayrılarak büyümüştür. Yani; Dersimli aşireti bölgeye adını vererek diğer 18 aşiret içinde bir tür kaybolmuştur ama bu isim Osmanlı kayıtlarına girerek resmiyet kazanmıştır.

Nasıl ki 550'lerde Moğolistan'da Kök Türk İmparatorluğu'nun temelini atan ve adı Türk olan aile; 200 sene sonra tarihe karışmış ama diğer Türk halklarına bu ismi ortak ad olarak vermişse; Dersimli aşiretinin de bölgeye adını verdiğini ve dallara ayrılarak ortadan kalktığını iddia etmek mümkün gözükmektedir.

Ali Rıza Ozdemir'in, "Zazalar ve Türklük" adlı araştırmasında; Dersimli ve Şeyh Hasanlı aşiretleri; 24'er boydan oluşmuş gösterilmektedir. Böylece Oğuz boylarının yapılanmasının küçük bir örneğinin Dersim'de ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Nasıl ki Oğuzlar 24 büyük boydan oluşuyorlar ve "iç Oğuz- dış Oğuz" (Bozoklar-Uç Oklar) diye iki ana kümeye ayrılıyorlarsa; Tunceli bölgesindeki aşiretler de böyle konumlanmış gözükmektedirler.

Aynı çalışmada, Zaza topluluğunun etnik kökeni değişik varsayımlar dikkate alınarak incelenmiştir. Varılan sonuç da bunların Kıpçak (Kuman) ağırlıklı Türk boylan olduğu yönündedir. Bölgede görülen beyaz tenli, yeşil gözlü kumral insan tipi de buna kanıt olarak sunulmaktadır.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13983
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Karışık Zaman-Dizinli ve Karışık Konular hakkında Türk Tarihi ve Kültürü Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 0 misafir