Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Ahısha (Çildir) Eyaleti'nde "Defter-i Caba-i" (1694-1732)

Burada Osmanlı İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Ahısha (Çildir) Eyaleti'nde "Defter-i Caba-i" (1694-1732)

Mesajgönderen TurkmenCopur » 27 Ara 2010, 20:51

AHISHA (ÇILDIR) EYALETİ'NDE "DEFTER-İ CABA-İ" (1694-1732) VERİLERİNE GÖRE TİMARLARIN YILLIK GELİRLERİ

"Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır" Ahısha eyaletindeki timarların (has, zeamet, timar) sayı ve yıllık gelirlerini saptamak için çok dikkate değer bir kaynaktır; dolayısıyla bölgenin sosyo-ekonomik durumunu incelemek için de büyük önem taşımaktadır.
Defter-i Caba verilerini, XVII. yüzyılın başlarında kaleme alınmış olan Ayni Ali Efendi'nin risalesiyle karşılaştırdık. Aynı zamanda başka Osmanlı kaynaklarından da (Koçi Bey, Ali Çavuş, Katip Çelebi) faydalanılmıştır.
Defter-i Caba'nın Ayni Ali Efendi'nin risalesi ile karşılaştırılması sonucunda, Ahısha eyaletinde bir yüzyıl boyunca meydana gelen değişiklikleri izleyebiliriz.
Defter-i Caba'ya göre Çıldır eyaletinde 873 dirlik vardır. Bunun 17'si has, 94'ü zeamet ve 762'si timardır.

Has

Defter-i Caba'ya göre, Ahısha eyaleti 21 sancaktan oluşmaktaydı. Ancak, defterde 1 beylerbeyi ve sadece 16 sancakbeyi haslarının gelirleri kaydedilmiştir. Toplam yılık geliri 5.660.079 akçedir.
Ayni Ali Efendi'nin risalesine göre Ahısha eyaleti 13 sancaktan ibaret olup, haslarının geliri 4.563.444 akçedir. Görüldüğü gibi bir yüzyıl boyunca sancak sayısındaki artış dolayısıyla hasların geliri de artmış oldu.

Defter-i Caba'daki verilere göre Çıldır beylerbeyi ve sancakbeylerinin (Ardahan-ı Büzürg dışında) kendi haslarına verasetle ve yurtluk ve ocaklık usulü ile tasarruf etmeleri dikkate şayandır.

Ayni Ali Efendi'nin risalesinde verilen bilgilere göre, Çıldır eyaletinin 13 sancağından yalnız 4 sancağı (Livane, Nısf-ı Livane, Şavşat ve Perfekrek) verasetle geçmek üzere yurtluk, ocaklık ve mülkiyet olarak tevcih olunmuştur.
Adı geçen sancaklar deftere kaydedilmemişti. Bunlar içinde timar ve zeametler yoktu. Bunu Defter-i Caba'nın verdiği bilgiler de teyit eder. Örneğin, Nısf-ı Livane sancağında zeamet ve timarlar kayıtlı değildir. Livane sancağında yalnız bir timar var, Şavşat ile Pertekrek sancaklarında ise 9 timar ve 1 zeamet kaydedilmiştir.

Böylelikle, Çıldır eyaletinde dört sancakbeyinin hasları genel kural dışında verasede geçmek üzere tevcih edilmişti. Sahipleri, padişahın hizmetine giren, İslam dinini kabul eden ve sadakade hizmet ettikleri için topraklarını yurtluk ve ocaklık olarak ellerinde saklayan büyük Gürcü feodallerdi.

Gürcü ve Türk tarihsel kaynaklarında, sultanın, Ahısha (Çıldır) paşalığını, Müslümanlığı kabul eden Atabek soyundan gelenlere (Cakelilere) verasede geçmek üzere verdiği bilinmektedir.

XVII. yüzyılda ya da daha sonraki bir dönemde (en geç XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde) Gürcü feodal beylerinin bir başka bölümüne de Osmanlı Devleti'ne karşı özel hizmederinden dolayı miras yoluyla geçen sancakbeyliği tevcih olunduğunu düşünmek gerek. Bunu XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı vakanüvisi olan Mehmed Raşid Efendi'nin "Tarih" adlı eseri de teyit eder. Verdiği bilgiye göre Çıldır paşalığında 14 sancak yurduk ve ocaklık olarak verilmişti.
Bu sancakları idare edenler, dirliklerini verasede geçmek kuralı ile tasarruf etmekle beraber, bu gibi sancaklar mülk olmayıp, miri arazi kapsamına girmekte idiler ve içinde timar ve zeameder vardı.

Zeamet

Defter-i Caba'ya göre Ahısha eyaletinde 94 zeamet vardı. Ayni Ali Efendi'nin risalesine göre ise zeamet sayısı 97 idi. Görüldüğü gibi bir yüzyıl boyunca zeamet sayısı az da olsa azalmıştır.

Defter-i Caba'da yıllık geliri 50 bin akçenin üzerinde olan 5 zeamet kaydedilmiştir. En büyük gelir getiren zeamet Ahısha livasında idi (85 bin akçe). En çok zeamet Ahısha ve Panak livalarında idi (on üçer adet). Hertvis ve Ardahan-ı Büzürg livalarında onar zeamet vardı. Zeametlerin yıllık geliri bakımından 428.269 akçe ile en büyük liva Ahısha livası idi.
Zeametlerin ortalama yıllık geliri 26.217 akçe idi. Eyaletteki zeamederin toplam yıllık geliri ise 2.464.405 akçedir.

Umar

Defter-i Caba'ya göre Ahısha eyaletinde 762 timar kaydedilmiştir. Ayni Ali Efendi'nin verdiği bilgilere göre ise timar sayısı 559'dur10. Görüldüğü gibi, bir yüzyıl boyunca timar sayısındaki artış hemen hemen 200'dür. Bu doğal bir süreçtir, çünkü zamanla timarlar parçalanıp bölüşülmekteydi.

Livalara göre timar sayısı şöyleydi:

Ardahan-ı Büzürg livasında 95, Akşehir'de 83, Olti'de 68 vb.
Defter-i Caba'da yıllık geliri 1000 akçeden az olan timarlara da rastlıyoruz. Sayıları 14'ü geçmiyordu. En küçük timar geliri 200 akçeydi.

762 timarın toplam yıllık geliri 5.095.739 akçeydi. Bir timarın ortalama yıllık geliri ise 6.687 akçedir.
Defter-i Caba'da birkaç kişinin müşterek olarak ("bir veçhe iştirak") tasarruf ettikleri timarlara da rastlıyoruz. Bununla ilgili olarak Sultan III. Ahmet (1703-1730) tarafından 1714 yılında verilen bir berat dikkate değer. Padişah bu belge ile dört kardeşe müşterek kullanmak üzere Heoti köyünde geliri 14 bin akçe olan bir timar tevcih etmiştir. Beratta timar varislerinin öz kardeş olduğu ve bu hususun iki zaim ile on timar eri tarafından tasdik olunduğu belirtilmiştir. Ayrıca, beratta bu timar "Kanundan ziyadesiyle bir veçhe iştirak teveccüh olunup" diye yazılmıştır. Bu bize XVIII. yüzyıl başlarında Ahısha eyaletinde müşterek timarın tevcihi yaygın olmadığını gösterir. Halbuki Osmanlı Devleti'nde bu gibi uygulamalara XV. yüzyıldan beri rastlıyoruz. XV.-XVI. yüzyıllarda Osmanlı defterlerinde dinarların müştereken tasarrufuna ait kayıtlar bulunmaktadır. 1431 (835) tarihli Arvanıd sancağı defterine göre 335 timardan 28 timar müşterek tasarruf altındaydı. Müşterek timarı tasarruf edenlerin, timar sahibinin çocukları olmayıp kan akrabaları da olmadıklarını belirtmek gerek.

Müşterek tasarruflara 1455 tarihli Vilko (Brankoviç) vilayeti mufassal defterinde de rastlanmaktadır.
Defter-i Caba'nın verilerine göre müşterek timarlar yalnız kardeşlerin tasarrufu altındadır. Elimizdeki deftere göre bu gibi umarların büyük bölümü (20) iki kardeşe aitdir, 12 umar üç kardeşin elindedir ve yalnız bir timar dört kardeşe aittir.

Müşterek timarlar ("bir veçhe iştirak") yıllık gelirlerine göre aşağıdaki şekilde sıralanmıştır:

875akçeden999akçeye kadar1
100019994
200029992
300039992
400049992
5000999910
10000199998
20000akçeden fazla4
33


Kaynakça
Kitap: XII. TÜRK TARİH KONGRESİ
Yazar: TÜRK TARİH KURUMU
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13983
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: AHISHA (ÇILDIR) EYALETİ'NDE "DEFTER-İ CABA-İ" (1694-1732

Mesajgönderen TurkmenCopur » 27 Ara 2010, 20:52

Defter-i Caba'nın verdiği bilgilere göre, Ahısha eyaletinin toplam yıllık geliri 13.220.223 akçedir. Ayni Ali Efendi'nin risalesine göre ise 14.249.444 akçe idi.
Ancak, Defter-i Caba'da dört sancakbeyinin haslarının gelirinin kaydedilmediğini dikkate alarak bu gelirler hakkındaki verileri de hesaba katsak, genel gelirin aşağı yukarı aynı miktarda olacağı söylenebilir. Kısacası, Ahısha eyaletinin yıllık gelirinin yüzyıl boyunca değişmediğini iddia edebiliriz.

Böylelikle, Defter-i Caba'ya göre Ahısha eyaletinin yıllık geliri 13.220.223 akçe olup, bunun 5.650.189 akçesi (% 42.7) haslara, 2.464.405 akçesi (% 18.6) zeametlere ve 5.095.739 akçesi (% 38.5) timarlara aittir. Has ve zeamet gelirlerinin, toplam gelirin % 60'ın üzerinde oluşu, büyük feodallerin çoğunlukta olduğunu göstermektedir. En büyük feodal Ahısha paşası olup, yıllık geliri 910 bin akçe idi. En küçük dirlik sahibinin geliri ise 200 akçedir. Ortalama olarak bir feodalin yıllık geliri 15.132 akçeydi. Defter-i Caba'ya göre timar sahiplerinin hemen hepsi Müslümandır.

Ahısha eyaletinde büyük feodallerin oluşu, bu bölgede Osmanlı fütuhatından önce büyük feodal toprak mülkiyetin egemen olmasıyla izah edilebilir. Gürcü feodaller Müslümanlaşarak padişahın hizmetine girdikten sonra kendi topraklarının büyük bir bölümü üzerinde tasarruf haklarını korudular. Buna benzer bir durum Balkan ülkelerinde, örneğin Bosna-Hersek'te de vardı.
Defter-i Caba'nın tahlilinden, bu bölgenin yüksek gelirli ve iktisadi bakımda gelişmiş bir bölge olduğu sonucu çıkar.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13983
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Osmanlı İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 0 misafir