Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Göktürkler'de Adlar

Burada Göktürk İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Göktürkler'de Adlar

Mesajgönderen TurkmenCopur » 21 Ara 2010, 17:30

GÖKTÜRKLER'DE ADLAR

Gök Türkler devrinde şahısların taşındıkları isimlere dair başlıca kaynağımızı bu devirde yazılmış kitabeler meydana getiriyor. Şimdiki durumda bu kitabelerin sayısı altıyı geçmiyor.

Kitabelerde kağanlar ile ilgili şu isimler görülür:

Bumin Kağan, İstemi Kağan, Yamı Kağan, İl Teriş Kağan, Kapgan (Bögü) Kağan, Bilge Kağan, İnel Kağan. Bunlar kağanların isimleri olmayıp onları taşıdıkları unvanlardır. Devlet adamları ile kumandanları gösteren isimlerin pek çoğu da böyledir yani unvandır. Bu unvan sözü ile yalnız kağan, kan (han), tigin, yabgu, şad, hatun, elteber, iduk kut, sü başı gibi mevki unvanlarını değil, bilhassa bilge, inançu, apa, tarkan, yargan, tamgan, boyla, irkin gibi şeref unvanlarını kasdediyoruz.

Alp Şalçı:

Bu ad ilk defa 710 yılındaki Suğdak seferinde geçiyor ve Köl Tigin'in atının adı olduğu fikrini veriyor: "Alp Şalçı ak atın binip tegmiş". Fakat Alp Şalçı, atın adı değil onun ilk sahibinin adıdır. Çünkü, Türkler'de, Moğollar'da olduğu gibi atlara ad verme geleneği yok idi. Saniyen Köl Tigin'in, Tadık Çor'un, İşbara Yamtar'ın boz atlarına, Yigen Silig Beğ'in doru atına ve Bayırku'nun ak aygırına bindiği biliyoruz. Buradaki Bayırku ile Yir Bayırku budunun başı Ulug İrkin kasdediliyor. Ulug İrkin ilk, daha önce savaşılmıştı. O zamanlarda düşmanların atlarına binmek şeref verici bir hareket sayılıyordu.

Altun Tamgan Tarkan:

724 yılında yazıldığı düşünülen İhe Ashete kitabesi Altun Tamgan Tarkan için dikilmiştir. Eğer yanılmıyorsam bu kitabe yeniden ele alınıp işlenmemiştir. Daha önceki araştırıcıların bu metni doğru okumuş olduklarından şüphe edilebilir. Mesela Radloff ile Orkun'un bu kitabedeki "yükünir kün" ibaresini Bazin "Yigen İrkin" yani bir has isim olarak okumuştur.

Apa Tarkan:

Kapkan ve Bilge kağanlar devrindeki büyük kumandan ve devlet adamlarından. 710-711 tarihindeki Türgiş seferinde bulunduğu biliniyor. Gök Türk ordusu Altun Yış'da (Altay) otururken Kağan, Apa Tarkan'a şöyle haber göndermişti: "Bilge Tonyukuk aflyıg ol, üz ol, afigılur. Sü yanlım tedeçi unamafi" (Bilge Tonyukuk kötü düşünceli ve aldatıcıdır, ordu yürütelim der ise aldırmayın). Bilge Kağan'a ait kitabede Apa Tarkan doğudaki Tölis beylerinin başı gibi görünüyor.

Bars Beg:

Muhtemel olarak, Kırgızlar veya onlara komşu bir halde yaşayan, Az adlı budunun başbuğu. Ona kağan unvanı verilmiş, Köl Tigin'in kız kardeşi ile evlendirilmişti. Buna rağmen isyan etmiş, "kağanı ölmüş budunu tutsak olmuştu".

Bars Beg:

Kapgan Kağan devrinde budunlardan Azlar'ın veya bir başkasının başına geçirilmişti. Bu devirde hayvan veya kuş isimlerinin ad veya unvan olarak yaygın şekilde kullanılmadığı evvelce belirtilmişti. Bars, (> pars) kullanılanlardan biridir.

Baz Kağan:

Bu, Dokuz Oğuzlar'ın kağanı idi. İl Teriş Kağan ile yaptığı savaşlardan birinde ölmüş ve heykeli İl Teriş Kağan için balbal olarak dikilmişti. Bazı yabancı ve tabi anlamlarına geliyor.

Bilge İşbara Tamgan Tarkan:

En son araştırmalarda 731 veya 729 tarihlerinde dikildiği söylenen Ongin kitabesinde geçiyor. İlerde sözü edilecek Yamı Kağan bu kitabede anılıyor. Adı geçenin Gök Türk hanedanına mensup olduğu anlaşılıyor. Şad unvanını taşıyan da, belki, bu zat idi. Babası da yabgu unvanını taşıyordu. İl İtmiş Yabgu. Buradaki İtmiş (düzenlemiş) adı mış fiil isim eki (partisip) ile yapılmış en eski ad'dır: İt-miş. Onun ağabeyinin ise İşbara Tamgan Çor Yabgu olduğu görülüyor. Bilge Kağan'ın kitabesinde adları verilen beş büyük devlet adamından Taman Tarkan bu zat olabilir. Kitabede İşbara Tamgan Tarkan'ın ve yakın akrabalarının 716 yılındaki saltanat mücadelesinde, İl Tiriş Kağan'ın oğullarının yanında yer aldıkları da söyleniyor. Burada geçen İşbara eskiden beri kullanılan büyük unvanlardan biridir. Tamgan da başta gelen şeref unvanlarından biri gibi görünüyor.

Bilge Kağan:

İl Teriş Kağan'ın oğlu, Kapgan Kağan'ın yeğeni, kitabeler devrinin hükümdarı, meşhur Türk Bilge Kağan, Bilge Kağan. Köl Tigin'in kitabesini bizzat söyliyerek yazdırmıştır. Kitabe Bilge Kağan'ın çok iyi bir hatib olduğunu gösteriyor. Çin kaynaklarına göre, bu hassas ruhlu insan, 734 yılında kendi devlet adamlarından biri tarafından ağılanmış ve bu yüzden ölmüştür. Bilge, bilgili, akıllı, hakim demek olup en büyük unvanlardan biridir. Bu unvanın en son Selçuklular devrinden Türkiye'de kullanıldığını göreceğiz.

Bögü Kağan:

Bögü, akıllı demektir. Bögü Kağan, bir çok alimlerce Kapgan'ın oğlu kabul edilmiştir; adı sadece Tonyukuk'un kitabesinde geçer; orda İl Teriş Kağan ile Bilge Kağan arasında zikredilerek hükümdarlık etmiş gibi gösterilir ve bu zincirde Kapgan Kağan'ın adı görülmez. Yine ayın kitabede Türgiş (698-699) ve Suğdak seferleri (700-701) dolayısı ile Bögü Kağan'dan söz edilir ve burada da hükümdarmış gibi görünür. Aynı seferde ve aynı yerde ordunun baş kumandanının (Sübaşı) İnel Kağan olduğu söylenir ve sefer hakkında bilgi verilirken de yine İnel Kağan'ın adı anılır. Bögü Kağan, Kapgan Kağan'ın oğlu ise İnel Kağan kimdir? İkisi de aynı şahsı nasıl ifade edilebilir? Diğer taraftan Bögü Kağan'ın ancak bir kaç gün hükümdarlık ettiği biliniyor. Bu sebeple biz, bazı araştırıcılar gibi, Tonyukuk'un, Bögü Kağan ile Kapgan Kağan'ı kasdettiğini sanıyoruz.

Bumin Kağan:

Bilge Kağan, Bumin Kağan'ı Gök Türk İmparatorluğunu kuran en eski ve en kudretli atası olarak tanıyor ve onun zamanını Gök Türkler'in en parlak devri olarak vasıflandırıyor. Bumın'ın adı Çin kaynaklarında, bilindiği üzere, Tu-men şeklinde geçiyor. Yine onlarda Tu-men il Kağan şeklinde de anılıyor. Bumin Kağan'ın 552 yılında, yani devletini kurduğu yılda vefat ettiği aynı kaynaklardan öğreniliyor.

Enin Sen:

Serttin bir unvandır; Çince kumandan demek olup, Türkçe ve Moğolca'ya geçmiştir. Enin, Senün, Buhara devletini (Bukarak Uluş Budunda) temşil etmek için Köl Tigin'in cenaze törenine katılmıştı.

İşbara Yamtar:

Bu, Gök Türkler ile savaşmış bir budunun ileri gelenlerinden biri olmalıdır. Köl Tigin, 705 yılında Çin kumandanı Çaça ile yapılan savaşta İşbara Yamtar'ın boz atına binmişti. İşbara'nın bir unvan olduğu evvelce belirtilmişti. Yamtar da bir unvan olabilir.

İl Bilge Katun:

Köl Tigin ve Bilge Kağan'ın anneleri. 716 yılında sağ idi. Aynı yılın baharında Oğuzlar'ın, oğlu Bilge Kağan'ın ordasına yaptığı tehlikeli baskına şahit olmuştu. Bu, tarihçe kesin olarak bildiğimiz, Türkçe yazılmış en eski kadın adı veya unvanıdır.

İl Tiriş Kağan:

Bilindiği üzere, Gök Türk devletini 680-682 yıllarında yeniden kuran Gök Türk şad'ının hükümdarlık unvanıdır. Çin kaynaklarında kendisinden Ku-tu-lu yani Kutluğ adiyle söz edilir. Bununla beraber bu da onun devleti kurmadan önceki unvanı olabilir. İl Tiriş, devleti kuran ve düzenleyen demektir (tir»ter dermek toplamak, bir araya getirmek). İl Teriş Kağan 691 yılında ölmüştür.

İnel Kağan:

Kendisinden sadece Tonyukuk kitabesinde söz ediliyor. Bu kitabeye göre İnel Kağan 698-699 tarihindeki Türgiş seferinde Gök Türk ordusunun baş kumandanı (Sü başı) idi. Onun, bu seferin devamı olan Suğdak yürüyüşüne de (700-701) katıldığı görülüyor. 716 yılında babasının ölümü üzerine Gök Türk tahtına geçen, fakat pek az sonra Köl Tigin tarafından bertaraf edilen Kapgan Kağan'ın oğlu, bu İnel Kağan olmalıdır. Son zamanlarda İnel Kağan İni el Kağan şeklinde de okunmaktadır.

İstemi:

Bilge Kağan, İstemi'yi Bumin Kağan ile birlikte unutulmaz şanlı ve parlak mazinin yaratıcısı olarak anıyor ve onu da kağan unvanı ile zikrediyor. Gerçekten İstemi Heftalit adlı kavme karşı zaferler kazanarak Karaşar ve İmil'den Ceyhun'a dek uzanan geniş bölgeyi idaresi altına almış ve burayı Türkler'in yurdu haline getirmişti. İstemi'nin Bizanslılar tarafından da kağan olarak (Stembis Kağan) anıldığı biliniyor; ölümü 575 yılındadır.

Kaynakça
Kitap: TURK DEVLETLERİ TARİHİNDE ŞAHIS ADLARI I
Yazar: Faruk SÜMER
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: GÖKTÜRKLER'DE ADLAR

Mesajgönderen TurkmenCopur » 21 Ara 2010, 17:30

Kapgan Kağan:

İl Teriş Kağan'ın kardeşi ve halefi; Çin kaynaklarında kendisinden M'o-ço adiyle söz edilir. Bu, onun kağan olmadan önce taşıdığı bir unvandır. Kapgan Kağan, muktedir, cesur bir asker ve enerjik bir hükümdardı. Onun devrinde (691-716) Gök Türkler eski şanlı günlerini bir daha yaşadılar. Bu da, şüphesiz, kitabelerin ve barkların (türbe) yapılmasında mühim bir amil oldu. Ancak Kapgan Kağan'ın mizacı, yaşlanınca daha da sertleşmiş ve hatta adil olmayan bir tutum içine girmişti. Bu yüzden bir çok bodunlar isyan bayrağını kaldırmış, Bilge Kağan'ın ifadesi ile, gök ve yer karışmıştı. Bu isyanlar devleti zayıflattığı gibi, Kapgan'ın 716 yılındaki ölümünü de hazırladı. Kapgan, şimdi de kullandığımız kap- fiilinden gelmektedir: kap-gan > kap-an (kapan, elede eden, zapteden). Gerek kendisinin, gerek ağabeyi İl Teriş Kağan'a ait kitabelerin görülmemesi dikkate şayandır. Halbuki Tonyukuk kendisi için kitabe diktirdiği gibi, Altun Tamgan Tarkan, Bilge İşbara Tamgan Tarkan ve Kulı Çor (veya Köl İç Çor) gibi devlet adamları ve kumandanlar için bile kitabeler dikilmiştir.

Koşu Tutuk:

Muhtemel olarak Kara Türgişler'in başı veya büyüklerinden. Köl Tigin, Koşu Tutuk ile savaşıp onu öldürmüş, otağmı ve bütün malını eline geçirmişti. Tutuk'un çince vali anlamına gelen bir unvan olduğu biliniyor. Tutuk'un Gök Türk ve Uygurlar'dan sonra da kullanıldığı görülecektir. Mesela İrtiş boylarındaki Kimekler'in başı bu unvanı taşıyordu. Hatta Anadolu'nun fethinde bulunan bazı beylerin adları, belki, bu şekilde okunabilir. Son araştırmalarda buradaki Koşu'nun On Oklar'ın Nu-şi-pi koluna mensup boylardan birinin adı olduğu ileri sürülmüştür. Gerçekten Nu-şi-pi boyları arasında Ko-şu k'iue ve Ko-şu-ç'u-pan adlı oymaklar görülür.

Köl Tigin (Tegin):

Bilge Kağan'ın kardeşi ve devletinin direği, yiğitliği önünde durulmayan ve bahadırlığına karşı konulamayan Gök Türk kahramanı. Büyük alim Kaşgarlı'nın verdiği izahat bu adın Köl Tigin (Tegin) şeklinde okunması gerektiğini gösteriyordu. Köl, şimdi göl olarak söylendiğimiz kelimedir. Köl Tigin, (aklı göl kadar geniş) şehzade demektir. Tigin (> tegin > tegin) de şehzade, prens anlamına geliyor. Köl Tigin, bilindiği üzere, 731 yılında vefat etmiş ve 732 yılında yuğ töreni, yani cenaze merasimi yapılmıştı. Köl Tigin de bir unvanıdır. Bilge Kağan buna er at (yiğitlik adı= unvan) diyor. Adı geçen Kağan kahraman kardeşine, İnançu Apa Yargan Tarkan adını verdiğini söylüyor. Bunlar Gök Türk devrinin en büyük unvanlarıdır. Bunlardan İnançu, Kara Hanlılar ve Selçuklular devrinde çok kullanılmış olan İnanç unvanıdır. Apa'ya gelince, bu aslında dede, atalar demek olub, mecazi olarak büyük anlamına da geliyor. Apa uzun müddet varlığını sürdürmüş, Türkiye'de ad olarak kullanılmış ve yer adı şeklinde de zamanımıza kadar gelmiştir. Yargan da Gök Türkler devrindeki en yaygın unvanlardan biridir. Bu unvan yaragan şeklinde okunarak onun yara- fiilinden (yara-gan) geldiği ve değerli anlamını ifade ettiği söyleniyor. Yargan (yahut yaragan) Yakın Doğu'ya gelmemiş olduğu gibi, Moğollar arasında da yaşamamış görünüyor. Tarkan da daha sonraları tarhan denilen unvandır. Oğuzlar'ın bu unvanı kullandıkları biliniyorsa da İran ve Anadolu'ya getirmedikleri anlaşılıyor.

Kara Hanlılar arasında da bu unvanının ehemmiyetini kaybettiği görülüyor. Nitekim bu unvanı taşıyan Kara Hanlı şehzade ve beylerine rastgelinemediği gibi, Kaşgarlı da Tarhan'ın İslamiyet'ten önce kullanılan bir ad (isim) olduğunu ve arguca'da beğ (emir) anlamına geldiğini söylüyor. Gerçekten Kara Hanlılar'dan önce, tarhanın Türkistan'da, bazı şehir ve yöre beylerinin unvanı olduğu görülüyor. Tarhan, bilindiği üzere, Moğollar devrinde, en büyük unvan veya unvanlardan biri olub bu unvanı taşıyanlar, istedikleri zaman kağanın katına girebilme, işleyecekleri dokuz suçtan bağışlama, vergi muafiyeti ve ganimetden, kağana pay vermeme gibi, önemli imtiyazlara sahib idiler. Bu sebeble tarhan unvanı, devlete mühim hizmetlerde bulunmuş, ahlak ve karakterce herkese örnek olabilecek muhterem şahsiyetlere veriliyordu. İlhanlılar'da bu unvanı taşıyanlara az rastgelinir. Buna karşılık Timurlular'da tarhan unvanlı şahsiyetler sık sık görülür.

Bilhassa vergiden muafiyeti ifade etmek üzere tarhanlık müessesesi, Memlükler'de, Kara Koyunlar'da, Ak Koyunlular'da ve Safeviler'de yaşamıştır. Gök Türkler devrinden tarkan unvanını taşıyanların, Moğollarla olduğu gibi, aynı imtiyazlara sahib olduklarını düşünmek, herhalde, yerindedir.

Küli Çor (son bir okunuşa göre: Köl-iç-Çor):

723-725 yıllarında yazıldığı söylenen İhe Huşotu kitabesi onun için dikilmiştir.
Fakat aşınmış olduğundan bu kitabenin pek çok yerleri okunamıyor. Mamafih okunabilen yerlerden adı geçenin seksen yıl yaşayıp başlıca seferlere katıldığı, savaşlarda bulunduğu ve bunlarda büyük yararlıklar gösterdiği ve başarılar kazandığı anlaşılıyor. Bu arada Küli (Köl-İç) Çor'un Tarduş budununu da idare ettiği görülür. Bilge Kağan'ın kitabesinde beş büyük devlet adamından biri olarak geçen Köl Çor bu zat olmalıdır. Onun "özlük" atı boz at idi. Bu ve diğer bir çok kayıtlardan Türkler'in boz donlu atlara ayrıca bir ehemmiyet gösterdikleri sonucu çıkıyor. Kahramanımız kitabede: İşbara Bilge Küli (Kölh-İç) Çor şeklinde de anılıyor. Çor'un da devrin en büyük unvanlardan biri olduğunu biliyoruz. Batı Gök Türkler'in de Çor'u, On Oklar'dan Tu-lu kolunu meydana getiren beş boyun beyleri taşıyorlardı. Abbasi hassa ordusundaki bir çok Türk kumandalarının bu unvanı ad olarak taşıdıkları ileride görülecektir.

Makaraç Tamgaçı:

Türgiş Kağanı Suiu'nun Köl Tigin'in cenaze merasimine katılan iki temsilcisinden biri. Makaraç sanskritçe maharaca (=büyük kral)'dan geliyor.

Oğul Tarkan:

Buhara devletinden Köl Tigin'in cenaze törenine katılan iki temsilcisinden biri. Oğul, burada da görüldüğü gibi, diğer bir unvan ile birlikte tarih boyunca kullanılmış adlardan biridir.

Oğuz Bilge Tamgaçı:

Türgiş Kağanı Sulu Kağan'ın diğeri. Oğuz, onun mensub bulunduğu bodunu, Bilge unvanını, Tamgaçı da memuriyetini gösteriyor. Tamgaçı (damgacı), tuğracı, nişancı, mühürdar demektir.

Ozmış Kağan:

Gök Türk devletinin son hükümdarı; bodunu yok olmaktan, devletini yıkılmaktan kurtarmaya çalıştı; başaramadı. Uygur hükümdarı Köl Bilge Han veya oğlu Bayan (?) Çor kendisini felaket verici bir şekilde, yenilgiye uğrattı. Basmıl İduk-kut'ı da son darbeyi vurub onun, kesilmiş başını Çin İmparatoruna gönderdi (744 yılında). Bunun sonucunda Gök Türk devleti yıkıldı. Türk Budun da yokluğa doğru gitti. Ozmış oz-fıilinden gelmektedir; o z-miş. Bu, -mış fiil ismi (partisip) ile yapılan en eski adlardan biridir. O z- fiilinin anlamı önde gitmek ve kurtarmak demektir. Ozmış, burada herhalde, kurtulmuş demek olsa gerektir.

Sebig Köl İrkin:

Bilge Kağan devrindeki ileri gelen devlet adamlarından ve buyruklar'ın (yüksek saray memurları) başı. X. yüzyılda Seyhun boylarında yaşayan Oğuzlar'ın naibleri Köl İrkin unvanını taşıdıkları gibi, XI. yüzyıldaki Karluk büyükleri de unvanı kullanıyorlardı.

Sogd Berçeker:

Bize göre Suğdaklı Berçeker. Köl Tigin'in yuğ yani cenaze törenine katılan temsilcilerden.

Tadık Çor:

Her halde Gök Türkler ile savaşmış bir budunun ileri gelenlerinden biridir. Çünkü, Köl Tigin Çinli kumandan Çaça ile yapılan savaşta (705 yılında) onun boz donlu atına binmişti.

Tarduş İnançu Çor:

Köl Tigin'in cenaze törenine katılan Kırkız (>Kırgız) kağanının temsilcisi; buradaki Tarduş, Kırkız kağanının temsilcisinin mensup bulunduğu budunu (Tarduş Budun), göstermektedir. İnançu Çor ise onun unvanlarıdır. Selçuklular devrindeki inanç unvanının en eski şekli, görüldüğü ve daha bir çok misalleri olduğu gibi, Inançu'dur.

Tona Tigin:

Kaşgarlı tofia'ya bebür (kaplan) anlamını vermiştir. Aynı müellif tofla'nın, anlamının pek bilinmemekle beraber, Türkler arasında, Tofia Han ve Tofia Tigin gibi lakab (unvan) olarak kullanıldığını da yazıyor. Kara Hanlılar'ın destan kahramanı da, bilindiği üzere, Alp Er Tona idi. Selçuklulardan bir emirin de Toğa (<Tofia) Yürek adını taşıdığı ileride görülecektir. Tona Tigin, Kapgan Kağan devrinde, 714 yılında, Beş Balık taraflarında Çinliler ile yapılan bir savaşta ölmüştü; yuğ töreni 715 Şubatında yapılmış ve Oğuzlar'ın Tofira boyu beyi Alpagut (Yılpagut) on akrabası ile birlikte bu törende, Tona Tigin'e uçmakta (cennet) hizmet etmek üzere, kurban edilmişti.

Tonra Alpagut:

Dokuz Oğuzlar'ın ileri gelenlerinden. Tonra bu beyin mensup bulunduğu boyu, Alpagut da onun adı veya unvanıdır. Aynı kelime Bilge Kağan kitabesinde Yılpagut şeklinde geçiyor. Alpagut, Kaşgarlı'ya göre, tek başına düşmana saldıran yiğit demektir. Bu isim (yani Alpagut) Türkiye'ye gelmiştir. Tonra Alpagut'a gelince, Gök Türkler ile yapılan Çuş Başı savaşında yakınları ile tutsak alınıp Tofia Tigin'in cenaze töreninde (715 yılında), ona öbür dünyada hizmet etmek için, öldürülmüştü.

Tonyukuk:

Gök Türkler'in ünlü devlet adamı ve kumandanı. Çin'de doğmuş, orada yetişip büyümüştü. 647'de doğduğu tahmin ediliyor; akıllı, bilgili, cesur, iradesi ve azmi kuvvetli, görüş sahibi, askerlik sanatını bilen ve uygulayan bir insandı. İşte bütün bu yetenekleri onun üstün başarılı bir devlet adamı durumuna yükseltmişti. Bilge Kağan'ın kitabesinde büyük devlet adamları arasında onun da adı geçiyor. Tonyukuk'un kitabesini 726 tarihlerinde yazdırdığı kabul ediliyor; kitabesinde olayları açık ve samimi bir ifade ile anlatılır. Bir çok araştırıcıların Tonyukuk'un kitabesine ayrıca bir ilgi duydukları görülür. Hatta onlardan bazıları Tonyukuk'un kitabesine bir şaheser (master piece) gözü ile bakmışlardır. Tonyukuk'un bir çok unvanları vardı: Bilge Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan. Bunlardan Bilge'nin, hanlarında kullandığı en yüksek şeref unvanı olduğunu biliyoruz. Böyle nadiren kullanılan unvanlardan biri gibi görünüyor. Bağa'nın ise Batı Türkleri (On Oklar) arasında da yaygın unvanlardan biri olduğu biliniyor. Bu unvanın İran asıllı olduğu sanılıyor; manası hakkında kesin bir şey söylenemiyor. Bağa'nın XI. yüzyıldaki Türk aleminde artık kullanılmadığı görülüyor.

Toygun İl Teber:

Köl Tigin'e ait kitabede geçiyor ve "bunça bedizcig Toygun İl Teber kelürti" (bunca resimciyi Toygun İl Teber getirdi) deniliyor. Buradaki Toygun kavim adı mı, yoksa şahıs adı mı? Bu hususta bir tercih yapmak pek mümkün görünmüyor.

Tudun Yamtar:

Bilge Kağan'a ait kitabede geçiyor ve Karluklar üzerine gönderildiği bildiriliyor. Tudun'un bir unvan olduğundan daha önce söz edilmişti.

Udar Senün:

Köl Tigin'in cenaze törenine katılan Kıtay ve Tatabılar'ın temsilcisi. Sefiün'ün çince kumandan, general anlamında olduğu daha önce kaydedilmişti. Bu unvanın Cengiz Han devrinde, Moğollar arasında sık sık kullanıldığı görülüyor.

Yamı Kağan:

Bu Kağan'ın adı Ongin kitabesinde geçiyor. Orada "atamız Yamı Kağan düzenlemiş, toplamış, taksim etmiş ve dünyanın dört bir yanını hakimiyeti altına almış; ölümünden sonra "el" bozulmuş ve "yıkılmış" denilerek Yamı Kağan'ın büyük ve kudretli bir hükümdar olduğu ifade ediliyor. Bu ünlü kağan kimdir? Şüphesiz bu hususta, bize göre bir tahminde bulunmak bile güçtür. Fakat onun Bumin ve İstemi Kağanlardan biri olması mümkün görülemez. Kitabelerdeki bu gibi kayıtlar Gök Türkler'in aşağı yukarı yüz elli yıl önce yaşamış ataları hakkında açık bilgilere sahib olduklarını gösteriyor ki, dikkate şayandır.

Yigen Cor:

Kulı (Köl İç) Çor'un kitabesinde geçiyor ve Karluklar'ın büyüklerinden biri gibi görünüyor: Yiğen Çor'un babasmın adı Sir İrkin idi.

Yigen Silig Beg:

Gök Türkler'in savaştığı budunlardan birinin ileri gelenlerinden biri olmalı. Köl Tigin Çin kumandanı Çaça ile yapılan savaşta (705) bindiği atlardan geçimli (kedimlig zırhlı) doru at daha önce Yigen Silig Beğ'in idi.

Yir Bayırku Ulug İrkin:

Yani Yir Bayırku budununun başbuğu Uluğ İrkin (Erkin). Ulug İrkin onun unvanı. Ulug İrkin ile Türgi Yargun Köl'ünde savaşılmış, yeniden Yir Bayırkular'ın başbuğu az bir adamla kaçmıştı.

Yollıg (Yollug) Tigin:

Bilge Kağan'ın yeğeni; Köl Tigin ve Bilge Kağan'ın kitabelerini yazan, türbelerdeki süsleme ve resimlerin yapılmasında emeği geçen, aydın, bilgili, sanatkar ruhlu Gök Türk prensi. Yolluğ, (mutlu, talihli, uğurlu) anlamına geliyor.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Gök-Türk İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir