Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Eftalitler Devleti Tarihçesi

Burada Ak Hun İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Eftalitler Devleti Tarihçesi

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 17:42

Eftalitler Devleti

Hun İmparatorluğunun sahasında miladi III-IV. yüzyıllarda boylar arasında ciddi ihtilaflar, sürtüşmeler, savaşlar ve bitmek tükenmek bilmeyen muharebeler sürmekteydi. Bunun sonucunda bazı Hun boyları Kuzey Çin'i istila ederek burada Toba veya Tabgaç Devleti'ni kurmuşlardı. Başlangıçta Hun bozkırı Moğol Sienbi kavimlerinin eline geçse de, kısa süre sonra bölge Türk-Moğol karışımı kavimlerden meydana gelen Ju-juan Devleti'nin kontrolüne girdi. Ju-juan ulusunu Töles, eski Ti boylarından Apar veya Avar ve bazı Moğol kökenli boylar meydana getirmişti. Hakimiyetteki hanedanın Tobalar'a esir düşmüş bir Sienbi kölesinden geldiği anlaşılmaktadır. Buna rağmen kaynaklar Ju-juanlar'ın Wei, yani Toba (Türk) dilini konuştuklarını söylerler. 400 yılında bazı Ti ve Hun boylan küçük birlikler oluşturarak ayakta kalma mücadelesi vermekteydiler. Bu karışımlardan biri de Ak Ti kökenli Hua veya Uar/Var boyları ile Hun boylarının birlikteliğidir. Bunlar başlangıçta diğer Töles boylan gibi Ju-juanlar arasında yer alıyorlardı. Ancak 429 yılında alınan Toba darbesi Ju-juanlar arasında büyük dağılmalara neden oldu. Bu olay üzerine Hua-Hun/Uar-Hun-Avar-Gun gibi adlarla anılan Ak Ti-Hun boylan batıya doğru harekete geçtiler. Ağırlık merkezini Ak Tiler'in oluşturması bunların daha sonra Ak Ti/Eftalit/Aptalit/Heptalit adlarıyla ortaya çıkmasını sağladı.

430'dan itibaren batıya doğru harekete geçen Hua ve Hun kavimleri Valvalic'i ele geçirdiler. Ardından yerleşik hayatı benimseyen Hyon veya Ak-Hun kavimlerini hakimiyetleri altına alarak İran hudutlarına dayandılar. 450 yılından itibaren Eftalit adının yaygın biçimde İran ve Arap kaynaklarında geçmesi bu dönemde artık devletin oluşumunu tamamladığını gösterir. Muhtemelen, 428 yılında Behram Gur'un ölümünden sonra Hyonları derleyip topralayan ve onları tekrar Sasaniler aleyhinde harekete geçiren bunlar olmalıdır. Yine, II. Yezdegert'in bunlara karşı başarısızlığının nedenleri de yeni gelen göç dalgasıyla Hyonlar'ın güçlenmiş olmasıdır. Başlangıçta, bu olup bitenleri anlamayan Pers ve Arap müellifleri daha sonra Eftalit adını ön plana çıkartmaları bu durumla alakadar olmalıdır.

456 yılında Eftalitler Çin'e bir elçilk heyeti göndemişlerdi. Araştırmacılara göre, bu Eftalit Devleti'nin İran'a karşı kazandırdığı zaferler sonucunda kendi meşruluğunu kanıtlama girişimiydi. Bir yıl sonra Sasani tahtına Firuz (Peruz) geçti. Bu dönemde Eftalitler Merv merkez olmakla Ceyhun kıyılarından Hazar Denizi'ne, Aral Gölü'nden Horasan içlerine kadar neredeyse Türkmenistan bölgesinin tamamını ellerinde bulunduruyorlardı. Eftalitler, bu bölgeyi ellerine geçirdiklerinde geniş Maveraünnehr sahasını da içine alan bölge idari bakımdan çeşitli prensliklere taksim edilmişti. Çin yıllıklarında bunlara Chou-wu prenslikleri denilmektedir. Nüfusunu Hyon ve Ak-Hunlar'ın (Türk-Saka karşımı etnik gruplar) oluşturduğu Türkmenistan sahası iki prensliğe ayrılmıştı: Mu-kuo ve Wu-na-ho-kuo.

Mu-kuo: Merkezinin Merv mi, Amul mu olduğu tartışma konusu olan Mu eyaleti Ceyhun nehrinin batı yakasına düşmekteydi. Burada eski An-hsi sahası yer almaktaydı. Başkentin sınırları 3 li kare olup 2 bin kişilik koruma kuvvetlerince müdafaa edilmekteydi. Sasani başkentinden 4000 li uzaklıkta bulunuyordu. Bu durumda başkentin Amul olması ihtimali daha doğru kabul edilmektedir. Çünkü, Merv'le İran hükümeti arasındaki hat 500 li'den daha uzundu. Verilen bilgiler bakımından buradaki toplumun artık yerleşik hayat sürdürdüğü ve küçük muhafız birliklerinin koruduğu şehir ve kasabalara ayrıldıkları ortaya çıkmaktadır.

Wu-na-ho-kuo: Mu-kuo prensliğinden 200 li uzaklıkta bulunan bu eyaletin Ceyhun'un batı yakasında ve eski An-hsi bölgesinde kurulduğu bilinmektedir. Küçük bir merkezi bulunan eyaletin koruma kuvvetlerinin sayısı birkaç bini aşmıyordu.

Her iki eyaletin Hyonlar döneminde oluşturulduğu bilinmektedir. Behram Gur döneminde muhtemelen İran işgaline uğrayan bu eyaletler 450 yılından itibaren Eftalit sınırları içinde yer almışlardı. Bu iki eyalet Türkmenistan sahasındaki ilk ve en önemli Türk yerleşim alanlan olmuştu.
Eftalitler, Kuşanlar'ın da varlığına son vermişlerdi. Onlann Kuşanlar'ı ortadan kaldırıp arazilerini ellerine geçirmesi üzerine Eftalit Devleti'nin ağırlık merkezi Türkmenistan sahasından Kuzey Hindistan'a taşınmıştı.

Eftalit Devleti kuruluşunun hemen ardından Sasaniler'e karşı uzun sürelik bir savaşa başladı. 464-485 yıl kadar uzun sürecek bu savaş sonucunda Sasaniler peş peşe büyük yenilgiler aldılar. Bu dönemde Eftalit Devleti'nin başında Ahşunvar durmaktaydı. İki devlet arasında çatışma merkezi Merv ve çevresi olmuştu. Ancak yapılan savaşlar sonucunda İran tam mağlubiyete uğratılmış Horasan üzerinde Eftalit hakimiyeti kurulmuştu. Ayrıca, İran uzun süre Eftalitleler'e yıllık haraç ödemek zorunda kaldı.

Eftalit Devleti'nin varlığı ve bölgedeki etkin konumu ile İran üzerindeki baskısı Göktürk İmparatorluğu'nun ortaya çıkışma kadar sürdü. Kaynaklar Eftalit Devleti'nin ortadan kalkmasında Göktürk-Sasani ittifakından söz etmektedirler. İran açısından bu durum anlaşılmaktadır. Yaklaşık yüz yıl kadardır ülke resmen Eftalitler'in vassalı konumunda bulunmakta, daha kötüsü Firdevsi'nin Pers gururunu kurtarmak için uydurduğu hikayelere rağmen İran toplumu Ahşunvar karşısındaki yenilgilerin acısını ve hatta Sasani hükümdarı Firuz'un utanç verici biçimde Eftalit hükümdarı karşısında toprağı öpmesini unutamıyorlardı. Göktürkler ise daha çok gözlerini İpek Yoluna dikmişlerdi. Bilindiği gibi bu dönemde İpek Yolu'nun kontrolü Eftalitler'in elindeydi. Bu amaçla, 555 tarihlerinde İran elçisi Göktürk Hakan'ının çadırına geldi. Taraflar arasında Eftalitler'in kaderini belirleyecek bir anlaşma yapıldı. Bununla da yetinilmeyip verilen sözlerin sağlama alınması için İran şahı ile İstemi Han'ın kızı arasında bir evlilik bağı da oluşturuldu. Firdevsi'nin anlattığına göre katliama varan savaşlar sonucu, A. Taşağıl'ın açıklamasına göre, kuzey-doğudan yapılan saldırılar ve bu saldırılara İran'ın verdiği destekle 565 yılında Eftalitler Devleti çöktü. Bundan sonra Ceyhun nehri Göktürkler'le Sasaniler arasında sınır tayin edildi.

Bu sınır defalarca ihlal edilse de pek değişmedi. Buna göre, Türkmenistan sahası İran Sasaniler'in hakimiyeti altına girmişti. Türkmenistan'ın Sasani idaresi altına girmesi ve ardından gelen Arap hakimiyeti buradaki Türk-Saka nüfusu üzerinde bazı etkileşimlere neden oldu. Özellikle, İran hükümdarları bölgeye çok sayıda İran kökenli etnik grupları göç ettirerek Göktürkler'e karşı sınırlarını korumaya çalıştılar. Karşılığında ise buradaki Türk nüfusu İran'ın içlerine göç ettirdiler. Dolayısyla, Türkmenistan'ın nihai Türkleşmesi Oğuzar'a kadar gecikmiş oldu. Buna rağmen Hyon/Ak-Hun ve Eftalit Devletlerinin Türkmenistan tarihinde önemli yerleri bulunmaktadır.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Ak Hun İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir