Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Rus İdaresinde Türkmenler

Burada Hazar Ötesi Türkmenleri hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

Rus İdaresinde Türkmenler

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 18:53

Rus İdaresinde Türkmenler

Son dönem Türkmenistan tarihini araştıran Sovyet dönemi tarihçileri, Türkmenistan'ın Çarlık Rusya'nın yönetiminde bulunduğu 1881-1917 yıllan arası dönemini "Türkmenistan Kolonial dönemi" olarak değerlendirmektedir.784 Daha 1874 yılının Mart ayında bölge Zakaspi Askeri Bölgesi ilan edilmişti. Buna göre, Bozacı ve Mangışlak yanmadalarından başlayıp Etrek nehri ve Hazar Denizi'nin güneydoğu bölgesine kadar sahayı içine alan Krasnovodsk ve Mangışlak "pristavlık"lara ayrılmıştı. Bu askeri idare birimleri, yeni pris-tavlıklar Kafkas Harbi idare etme organına tabii idi. Nisan 1879 yılında Zakaspi Askeri bölgesinin yönetiminden sorumlu olan General Lomakin iki askeri idare bölgesi Çat ve Çekişler Pristavlıklarmı oluşturdu. Pristavlıklarda oturan Türkmenler de "Rusya reayası" olarak tanımlandı. 6 Mayıs 1881 yılında Ahal-Teke bölgesi de dahil olmakla Zakaspi Oblasti oluşturuldu.

Oblast, Kafkas Askeri Yönetimine bağlıydı. 1883-1886 yılları arasında Zakaspi oblastı çeşitli illere bölündü; Garrıbend ve Man okrukları oluşturuldu. Zakaspi Oblastı'nın başına ise General Komarov getirildi. Komarov'un emriyle Man dört bölgeye tahsis edildi. Resmi bir kararnameyle Marı (Merv) halkı "Rusya reayası" ilan edildi. Nisan 1884 yılında Yolatan Sarıkları, Haziran ayında ise Serahs Salurları "Rusya reayası" oldular. İngiltere'nin desteğini gören Türkmen beylerinden Sarı Han ve Teke Han'a Yolatan ve Serahs bölgesinden üsler verildi. Rus idaresi bu hanların gönlünü alarak, bölgedeki İngiliz baskısını azaltmaya çalışıyordu. Hatta, Sarı Han ve Teke Han alman bir kararnameyle Yolatan ve Serahs bölgesinin idare heyetinin danışmanlığına atandılar. Anlaşılan, Rusya, savaştan sonra yerel idarecilerin gönlünü almaya çalışıyordu. Mart 1885 yılında Pendi Pristavlığı, 1886 yılında ise Gavers ile Serahs arasındaki bölge Etek Pristavlığı yapıldı ve Ahal-Teke Uezdi oluşturuldu.

1890 yılında Ahal-Teke Uyezdi Ashabad Uyezdi olarak değiştirildi ve Etek ile Durun Pristavlığı da uyezdin emrine verildi. Man Uyezdi'ne ise Serahs, Yolotan Pristavlıkları dahil edildi. 1891 yılında Etek, Ashabad Uyezdi'nden, Serahs da Merv Uyezdi'nden ayrılıp Tecen Uyezdi olarak tesis edildi. Man bölgesinin önemli bir kısmı ise Türkmen beylerinin elinde bırakıldı ve onların idare ettikleri bölgeler boy isimleriyle Utamış ve Toktamış olarak anılmaya başladı.

Böylece Türkmenistan:

Mangışlak, Krasnovodsk, Ashabad, Man ve Tecen olmak üzere beş uyezde ayrıldı. 1897 yılında Zakaspi Oblastı, askeri idare rejiminden çıkarılıp Türkistan Genel Gubernatörlüğünün emrinde bir idare heyeti tarafından yönetilmeye başlandı. Bunun sebebi bu iki bölgenin birbirleriyle demir yolu hattıyla olan sıkı bağlantılarıydı.

Yapılan taksimlerle birlikte Zakaspi Oblastı'nın toplam yüz ölçümü 532 bin km2 'ye eşittir. En büyük bölge Mangışlak'ın yüz ölçümü 190 bin km2 idi. 1897 sayımına göre oblastın toplam nüfusu 382,5 bini buluyordu. Nüfusuna göre en büyük uyezd Man idi. Man'nin nüfusu 119 bin kişiydi. Ashabad 92 bin, Mangışlak'ta ise 68,5 bin kişi oturuyordu. Krasnovodsk uyezdinde 54 bin, Tecen'de ise 49 bin Türkmen yaşıyordu. 1897 yılı sayımına göre oblastın en büyük nüfusu Türkmenler, daha sonra sırasıyla Kazaklar, Ruslar, Ermeniler, Farslar ve diğerleri geliyorlardı.

Kaynakça
Kitap: HAZAR ÖTESİ TÜRKMENLERİ
Yazar: EKBER N. NECEF ve AHMET ANNABERDlYEV
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: Rus İdaresinde Türkmenler

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 18:54

Basın ve Yayın Faaliyetleri

Rus işgali Türkmenler açısından büyük yaralar açmıştı. Yaklaşık elli bin kişi bu savaşta Ruslar tarafından öldürülmüştü. Özellikle Gök-Tepe savaşlarında tam bir trajedi yaşanmıştı. Kalenin Ruslar tarafından bombalanmasıyla binlerce Türkmen uleması da şehit olmuşlardı. Bu durum Türkmenler üzerinde onarılması güç etkiler bırakmıştı. Bu olay o kadar etkileyici olmuştu ki Rus işgali sonrası birkaç on yıl içinde Türkmenler arasında okuma yazma bilen kişi sayısı toplam nüfusunun yüzde bir veya ikisini bile teşkil etmiyordu. Bu yüzden 1880 yılı sonrası İdil-Ural, Kırım, Azerbaycan bölgesinde "rüzgar gibi esen" Aydınlanma hareketi Türkmenistan'daki etkisini ancak 1910 yılından sonra sağlayabilmişti.

Türkmenistan'da Aydınlanma hareketine ön ayak olan esas güç bizzat Ruslar'ın kendisi olmuştu. Zira, basın-yayın faaliyetlerini başlatan, modem tarzda okullann yapılmasında öncülük Ruslara atfedilmelidir. Türkmenler'in bu etki alanına girmesi uzun sürmüştür. Buna rağmen Türkmenler de kendi çaplannda Aydınlanma hareketine taban teşkil edecek bir sıra kültürel faaliyetlerde bulunmuşlardır.

Türkmenistan'da milli fikirlerin ortaya çıkışında Kırım, Kazan ve Azerbaycan aydınlarının rolünden bahsedilmektedir. Bu inkar edilemez bir olgudur. Ama bunlar kadar yerel bilim temsilcilerinin de rolü önemsenecek kadar etkin olmuştur. Özellikle Abdurrahman Nurmuhammadoğlu Niyazi (1835-1927), Atacan Abdalov (1855-1927), K. H. Arifcanov, Mirzahid Mirsadıkoğlu, Kurbanberdi Kurgan! gibi Türkmen veya Türk asıllı kişilerin gösterdikleri ilmi faaliyetler büyük önem arz etmektedir.791 Burada, Türkmenler arasında "milliyetçi" şuurun uyanmasında en önemli etki olarak gözüken kültürel canlanmanın, yeni okulların, eski tarz eğitim anlayışında ortaya çıkan yenilikçi unsurların, Rus resmi ideolojisinin getirdiği basın-yayın faaliyetlerinin üzerinde durmak konumuzun aydınlatılmasında büyük destek sağlayacaktır.

Türkmenistan'a basın-yayınm girişi Ruslar'ın bölgeyi işgali ile gerçekleşmiştir. Türkmenistan'da yayınlanan ilk gazete, Ashabad'da ikamet eden Hazar Ötesi Rus yönetimi tarafından yayın hayatına başlayan Izvestiya [Haberler veya Bildiriler] gazetesi olmuştu. Ashabad'da 1897-1898 yıllarında yayınlanan lzvestiya günlük haber gazetesi idi. Başmuhabirliğini 1. 1. Jilinskiy yapmıştı. 1897 yılına ait ele geçen sayısı 26 Nisan tarihini taşımaktadır. Bu yıl içinde gazetenin 34 sayı yayınlandığını biliyoruz. 1898 yılının 18 Nisan tarihine kadar yayın hayatını sürdüren gazete bu yıl içinde de 15 sayı (N: 35-50) yaymlayabilmiştir.

Türkmenistan'da yayınlanan en ciddi gazete ve Türkmenistan üzerinde daha çok yoğunlaşmasıyla dikkat çeken Zakaspiyskaya Obozreniye [Hazar Ötesine Bakış, 1901-1913] devamlı olarak bu iki yıl boyunca yayınlanmıştır. Günlük gazete olup tarım, politika, günlük yaşam ve edebiyat haberleriyle donatılmış Hazar Ötesine Bakış resmi bir gazeteydi. Gazetede Hazar Ötesinin politik, ekonomik yaşamı yanında, halkın günlük hayat tarzı, kültürel yaşamından daörnekler verilmişti. Bir görüşe göre, gazete ilk sayısını 1895 yılında yayınlasa da 1901 yılından itibaren devamlı faaliyete geçmiştir. Gazetenin başmuhabirliği görevini sırasıyla; A.K. Valts (1902), N. M. Ahumov (1903-1905), A. Ş. Butayev (1905), N. S. lvanov (1905), N. F. Vrublevskiy (1905-1906), S. S. Mansov (1906), V. S. lvanov (1907), A. A. Eskin (1907), P. P. Aleksandrov (1907-1908), N. P. Krasnov (1907, 1911, 1913), A. A. Fon Varn-Ek (1908-1910), A. E. Druzeviç (1909, 1911), B. A. Nodolskiy (1912) ve K. M. Fedo-
rov, 1912 yılı N: 257 sayısından sonra 1. 1. Aleksandrov ve son sayılarında da N. P. Krasnov yapmıştır.

Gazetenin en verimli dönemi 1902 yılı olmuştur. Gazete belirttiğimiz gibi Türkmenistan'da yayınlanan en ciddi ve değerli basın-yayın organlarından biri olmuştur. Gazete, Rusya 1. Devlet Duması hakkında tarihi materyalleri 1908 yılı N: 4 - 9'da elli bir sayfa halinde yayınlamıştır. 1901-1913 yılları arasında Türkmenistan'daki siyasal, sosyo-ekonomik, kültürel hayattaki değişime tanıklık eden gazete Türkmenistan basın tarihinde kayda değer en kıymetli gazete olarak bilinmektedir.

Sredneaziatskiy Kuryer [Orta Asya Habercisi]: 1905 yılında V. V. Lyubimskiy'in redaktörlüğünde yayınlanan gazetenin sadece ilk iki sayısı (8. 12. 1905; 9 veya 10. 12. 1905) mevcuttur. Gazetenin daha sonra da devam edip etmediğini bilmiyoruz. Gazete bir haber gazetesi olmaktan öte pek geniş bir fonksiyona sahip olmamıştır.
Narodnaya Gazeta [Halk Gazetesi]: 1905 yılında yayınlanmıştır. Gazete hakkında bütün bildiğimiz Zakaspiyskaya Obozreniye'de çıkan bir duyuruyla ilgilidir.

Veçemyaya Gazeta: Zakaspiyskoye Obozreniye [Akşam Gazetesi: Hazar Ötesine Bakış]: Günlük yayınlanan gazete olarak 1904 yılında yayma giren "Veçemaya Gazeta: Zakaspiykoye Obozneniye"nin sadece 1 Şubat ve 1 Mayıs sayıları korunarak günümüze gelebilmiştir. Gazetenin baş yazarı K. M. Fedorov olmuştur.

Ashabad [Aşkabat 1901-1916]: Türkmenistan'da yayınlanan uzun ömürlü ilk gazete. Rusça olarak yayınlanan bu gazete Ashabad: Yejcdnevnaya Gazeta [Aşkabat: Günlük Gazete] adıyla tanınıyordu. Gazete resmi bir yayın organı olduğundan, aralıksız olarak faaliyetini sürdürmüştür. Gazete yayın hayatına girdiğinde redaktörlük görevini Z. D. Djavrov üstlenmiştir. Gazetenin yayın hayatı boyunca redaktörlüğü birkaç kez değişen Ashabad'ın başında çeşitli dönemlerde V. V. Lyubimskiy, A. M. Duplitskiy, N. S. İvanov, B. N. Agapyev, P. Ya. Tsirkunov, N. P. Maslov ve Z. D. Djavrov bu görevi üstlenmişlerdir. Gazete yayın hayatına girerken günlük yayınlanmasına karar verilmiştir. Nitekim bu devamlılığını üç yıl boyunca korumuştur. 1904 yılında 297 sayı, bir sonraki yılda ise yayın hayatı boyunca en az sayı, yani toplam 223 defa yayınlanmıştır. 1912 yılından itibaren gazetenin yıllık sayısı tekrar 300'lerin üzerine çıkmıştı. 1915 yılında 351 ve son yılında ise 313 sayıya ulaşmıştır. Birinci Dünya Savaşının çıkması ve Türkmenistan'daki durum dolayısıyla gazete daha fazla devam edememiştir.

Gazete içerik olarak Rus yönetimine bağlı olduğundan Çarlık yönetimiyle, yani Rusya ile ilgili haberlere daha çok yer ayrılıyordu. Rusya'daki durum, Türkmenistan'daki Rus yönetiminin kararları, iç siyasetle ilgili kısa haberler gazetede oldukça önemli yer tutar. Gazetede herhangi bir Türkmen asıllı bilim adamının veya memurunun yazısına rastlanmadığı gibi, gazetenin yayınlanmasında hiçbir Türkmen görev almamıştır.

Yayınlanan resmi gazetelerin dışında, birkaç illegal gazete daha yayınlanmıştır. Bu gazeteler I. Rus ihtilalinin sonucunda ortaya çıkma fırsatı bulmuşlardır. Bunlardan birincisi, Raboçiy Ustok "Molot"[İşçilerin Çekiç Sayfası], diğeri ise Soldat [Asker] olup her iki gazete de 1906 yılında yayın hayatına girmiştir.

Gazetelerle birlikte yönetmenliğini Rus makamlarının üstlendiği dergiler de çıkmaktaydı. İlk dergi Vıderjki iz Angliyskih Gazet [İngiliz Gazetelerinden Kıssalar] adını taşıyordu. Türkmenistan'da yayınlanan ilk dergi Aralık 1896 yılında Hazar Ötesi Bölgesi askeri birlikleri tarafından haftalık çıkmak şartıyla yayınlanması karan alınmıştır. Derginin birçok sayısı günümüze kadar gelmiştir. Aynı zamanda Ashabad'da çıkan ilk yayın organı olan bu dergi, yayınını 1900 yalına kadar sürdürmüştür. 1896 yılma ait derginin sadece bir sayısı ele geçmiştir. 1897 yılında derginin ilk dört sayısı dışında diğer bütün sayılan korunmuştur. Diğer yıllarda derginin bütün sayılan tamdır.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: Rus İdaresinde Türkmenler

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 18:54

Vıderjki iz Angliyskih Gazet [İngiliz Gazetelerinden Kıssalar]:

Aynı isim altında ve aynı yayın organı tarafından yayınlanan bu dergi içerik bakımından da diğerinden pek fazla seçilmiyordu. Sadece yayın tarihini bir öncekinden farklı olarak 1900 yılının Ağustos'una kadar sürdürebilmiştir. Basım yeri Aşkabat olup, Mayıs 1897'den sonra bütün sayılan korunmuştur. Yayın hayatına başladığı Aralık 1897 tarihinden Mayıs 1897 tarihine kadar derginin sadece Aralık ayı sayılan ele geçmiştir. Dergi o dönemin en gelişmiş habercilik gücüne sahip İngiliz gazetelerinde yayınlanan bilgileri, yer alan haberleri Çarlık Rusya'nın idare anlayışına ters düşmeyecek görüşleri haftalık olarak yayınlanmasına özen göstermekteydi.

Protokolı (1896-1906):

Hazar Ötesi bölgenin tıbbi sağlık merkezinin yayın organıydı. Merkezi bürosu Ashabad'da olan derginin 1896-1906 yılları arasında yayınlandığı anlaşılmaktadır. Dergi on yıl boyunca toplam 58 sayı yayınlanmıştır. Derginin en önemli özelliği Hazar Ötesinin sağlık durumu hakkında haberler yayınlanmakta ve tıp alanında yapılan çalışmalarla ilgili bilgiler aktarmaktaydı. Dergide bilimsel açıdan derinlik içeren tıbbi araştırmalara sosyal açıdan da büyük önem arz eden problemler gün ışığına çıkarılmıştır. Dergi, 1896 yılında sadece 1 sayı çıkarabilmiştir. Derginin en verimli dönemi 1898-1899 yılma rastlamaktadır. Bu dönemde dergi toplam 7 sayı birden yayınlanabilmişti. Sonraki dönemlerde ise bu sayı beşin üzerine çıkamamıştı. Dergide dikkati çeken en ciddi konu Hazar Ötesi halklarının sağlığı ile ilgili bilgilere yer vermesi ve tıp alanında yaşanan sorunları dile getirmesidir.

Trudi Obşestva Vraçey [Doktorlar Cemiyetinin Çalışmaları]:

Dergi 1896-1899 yıllan arasında yayınlanmıştır. Hazar Ötesi bölgesinin Ashabad'da bulunan tipografi merkezi tarafından yayını üstlenen derginin sadece 3 sayısı çıkmıştı. Doktorlar Cemiyeti tarafından yapılan yıllık raporlar, araştırmalar dergide yer alıyordu. İlk sayısı 80 sayfadır. İkinci sayısı 107 sayfayı bulan derginin, son sayısı 70 sayfayı geçmemektedir. Dergide tıpla ilgili bilgiler, bölge halkının sağlığıyla ilgili haberler yer almaktaydı.

İzvestiya [Bildiri veya Haberler]:

Hiçbir sayısı elimize ulaşmayan derginin Aşkabat'ta 1903 yılında yayınlandığı biliniyor. Zakaspiyskoye Obozreniye gazetesinin bir sayısında derginin K. M. Fedorov tarafından ilk sayısının yayınlandığı haber verilmektedir. Dergide Orta Asya demir yolları hakkında bilgilere yer verildiği söylenmektedir.

Sredneaziatskiy Duhovniy Vestnik [Orta Asya'dan Ruhani Haberleri]:

Ashabad'da 1903 yılında basılan derginin bütün sayıları kayıptır. Sadece derginin yayını hakkında Zakyspiyskoye Obozreniye gazetesinde yayınlanan bir ilandan, derginin pedagoglar ve din adamları tarafından yayınlandığını biliyoruz. Derginin her hafta yayımlanmak üzere devam edeceğini yine verilen ilandan öğreniyoruz.

Ashabad'da matbaanın kuruluş tarihi olan 1886 yılından 1917 yılına kadar çeşitli konularda basılan kitap sayısı tam bir rakam vermek gerekirse 268'i bulmaktaydı. Türkmenistan'da basılan ilk kitap, Buddelf isimli bir müellifin İngilizce kaleme aldığı Hindikuş Bölgesi halkları üzerine yazdığı eserin Rusça çevirisidir. Eser P. Lessar tarafından İngilizce'den Rusça'ya aktanlarak N. V. Poltoranov'un redaktesinde Ashabad'da basılmıştır. Eser 221 sayfadan ibaret olup, iki tablo ve bir resim ihtiva etmektedir. Eserin orjinali Rusya Devlet Kütüphanesinde bulunmaktadır.

Eser, Maiora Biddelf adlı bir İngiliz ajanın Himalayalar'daki faaliyetlerini anlatmaktadır. Müellif, özellikle Hindi-kuş bölgesindeki halklann konumunu kendi gözlemleri, şahit olduğu olaylar doğrultusunda açıklamıştır. Eser İngiliz istihbaratı için önemli bilgiler arz ettiğinden Rusça'ya tercüme edilip yayınlan-masına karar verilmiştir. Eseri basan matbaa "Tipo-Litografiya N. V. Poltoranova"nın yayın evi Aşkabat'ın Şirvan Sokak Sobstva binasında bulunduğu kitabın üst kapağında belirtilmiştir.

1887 yılında Ashabad'da üç kitap yayınlanmıştır. Bunlardan ikisi Poltoranov'un yayın evinde, diğeri ise Hazar Ötesi Gubama-törlüğü'nün matbaasında basılmıştır. Bunlardan ilki Baturinskiy-Paniç'in mizah türünden şiir kitabıdır. Kitap Krupinki ismi altında 40 sayfa çapında edebi türden bir yapıt özelliği taşımaktadır. Diğer iki kitap ise, Rus askeri yetkililerin rapor emir ve stratejik amaçlı gezileri üzerine yazılmıştır.

1888-1889 yıllarında basılmış olsalar dahi hiçbir kitap hakkında bilgimiz yoktur. Ayrıca, Rusya'da her yıl yapılan, basılı kitaplar listesinde de Ashabad'da o yıl için basılmış olan hiçbir kitabın isminin geçmemesi bu yıllarda Türkmenistan'da kitap basımının yapılmadığı kanaatini doğrulamaktadır. Sonraki iki senede, yani 1890-1891 yıllarında çıkan kitapların tamamı Hazar Ötesi Gubernatörlüğü'nün resmi yazışmaları, emirleri, kanunları ve raporlarını içine alan kitaplardan ibarettir.

Ruslar, Türkmen hanlıklarını kendi hakimiyetlerine aldıktan sonra (1881), bölgede kendi idari yöntemlerim kurmaları yanında Türkmenistan'da eğitim amaçlı faaliyetlerde de bulundular. Merkez Ashabad olmak üzere ülkenin önemli bir sıra şehirlerinde Rus ve Türkmen dillerinde eğitim veren okullar açılmaya başlandı. Türkmenistan'da daha 1886 yılında matbaa kurulmasına ve bu dönemlerde bir hayli kitap ve dergilerin yayınlanmasına rağmen, okul ders kitaplarının yayınlanması süreci daha geç dönemlerde başlamıştır. Bunun nedeni o yıllarda daha Türkmen çocuklarının Rus okullarında eğitim alması olanaksız olduğundan bu tip kitaplara ihtiyaç duyulmamış olmasındandır.810 Ama, XIX. yüzyılın sonlarına doğru Türkmen bölgesinde Türkmenlerin de az sayıda katıldığı okulların açıldığı bilinmektedir. Bu okullarda dersler genelde Rusça yapılmaktaydı. Ama okullara kaydolan zengin Türkmen ailelerinin çocuklarının sayısı artınca bunlara hitap edecek ders kitaplarına da ihtiyaç arttı. 1899 yılında Ashabad'da pazar günü dersler yapan bir okul açılmıştır. Aynı sene içinde okuldaki ders kitabı sorununu çözmek için küçük çaplı bir eser de yayınlanmıştır. 15 sayfa olan bu risalenin hazırlanmasını K. M. Fedorov isimli biri üstlenmiştir. Eser daha çok okullarda yapılacak eğitimleri düzenlemek açısından bir program niteliği taşımaktaydı. Aynı sene içinde yine teknik okullar için 47 sayfalık ve içinde 11 tablo bulunan bir geometri eserinin basıldığını görüyoruz. Bu eserin hangi okullarda daha çok faydalı olacağı bilinmiyorsa da eserin teknisyen, demir yollan görevlisi yetiştiren okullar için hazırlandığı bilinmektedir.

Türkmenistan'da eğitim alanında dikkati çeken bu ufak kıpırdamaların dışında, Rus işgalinden XX. yüzyılın ilk yıllarına kadar Türkmenlerde eğitim alanında pek ilerleme olmamıştır. Yani birkaç Türkmenin eğitim aldığı Rus okulları dışında genelde Türkmenler medrese öğretimini tercih etmişlerdir. Türkmenistan'a usul-i cedid okullarının girişi 1905 yılı sonrasına rastlandığı için tabandan gelen bir aydınlanma hareketinin ortaya çıkışı geç dönemlere aittir.
Belirtilen bu hususlar, yani matbaanın gelmesi, basın-yayın alanında ki faaliyetler hiç şüphesiz Türkmen milli kimliğinin oluşmasında önemli etkenler olmuştur.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Hazar Ötesi Türkmenleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir