Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Kuzey Kafkasya Türkmenlerinin Şairleri

Burada Kuzey Kafkasya Türmenleri hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

Kuzey Kafkasya Türkmenlerinin Şairleri

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 21:00

KUZEY KAFKASYA (STAVROPOL) TÜRKMENLERİNİN «ŞAİRLERİ

Her milletin şairi, öncelikle o milletin kültürünün temsilcisi sayılır. Kuzey Kafkasya (Stavropol) Türkmenlerinin de böyle kültür temsilcileri vardır.
Ekim Devrimi öncesinde Stavropol Türkmenleri arasında Zarmuhammet (Zarkey), Halkey, Bazar, Orazhacı, Memmetaurdı, Hocay ve Humar adındaki şairler geniş şekilde tanınmışlardır. Bu şairlerin edebi anlayışları ve eserleri hakkında yeterli bilgi olmamasına rağmen halk Bazar'ın, Orazhacı'nın, Halkey'in ve diğerlerinin adlarıyla birlikte pek çok şiirini günümüze kadar ulaştırmayı başarabilmiştir.

Elbette ki biz yukarıda adlarını saydığımız bu şairlerin eserlerinde yüksek bir sanat anlayışı ve ustalıkla yoğrularak yazılmış örneklere; hayat olaylarına fikri anlamda yaklaşılarak ortaya konmuş şiirlere tesadüf edemeyiz. Aynı şekilde onların eserlerinde hayatın, dış dünyanın ve tabiatın çeşitli meselelerine tahsis edilmiş özel konulu eserler de yoktur. Stavropol Türkmenlerinin şiir sanatında bir husus özel bir geleneğe sahip olagelmiştir. Şairlerin eserlerinde adı belli bir takım zengin kişileri övmek, onlara methiyeler kaleme almak, şiirleri çeşitli şahıslara, dostlara, sevgililere ve akrabalara ithaf etmek, gönül koyulan kişileri kötülemek, kişilerin isteği üzerine onların adına şiirler yazmak ve bunlara benzer diğer hususlar önemli yer tutmaktadır.

Bu gibi hususların şu anda da önemini yitirmediğini ben bir kaç defa gözlemledim. Şair, bir şahsı övmek suretiyle sadece ona hitaben bir şiir yazmaktadır. O, bu şiirinde ithaf ettiği kişinin bütün aile fertlerinin ismini anar, her birine bir kaç bent ayırır, onları metheder, güzel özelliklerini ve huylarını, başkalarına yaptıkları iyilikleri ön plana çıkarır. Daha sonra şiirini yanına alarak şiiri kime ithaf etmişse onun evine gelir. Ev sahibi, komşularını ve bazı yakınlarını evine davet eder. Özel olarak hazırlanan çay içilip yemek yenildikten sonra şair, eline "dutar"ını alıp kalabalık içinde şiirini özel bir melodiyle türkü halinde okur.
Bazar, Halkey, Zarmuhammet, Memmetdurdı ve Orazhacı'nın sanat anlayışları esasen yukarıda belirtilen adet ve gelenekler istikametinde gelişmiştir. Biz, onların eserlerinde Musahacı ve Eşeyhacı gibi belirli zenginlerin vasfını, bazı şahısların gamını, kederini ve dünyadan şikayetlerini görürüz. Ancak bunlarla birlikte onların eserlerinde halkın durumunun kötülüğünü (Mesela Orazhacı adlı şairin "Kavkaz Türkmenleri" adındaki şiiri) ortaya koyan bazı şiirlere ve daha sade sözlerle ifade edilen hayatın gerçekleriyle ilgili manzumelere de tesadüf etmekteyiz. Araştırmacı A. N. Samoyloviç 1912 yılında Zarmuhammet (Zarkey) adındaki şairin kendi ağzından dört şiirini kaydetmiştir.
Şair Halkey'in şiirlerinin ekseriyeti değişik şahıslara ithafen yazılmış şiirlerdir. Mesela onun "Pirekey" ve "Gutlı bolsun" adlarını taşıyan şiirleri, basitliği ve sadeliğiyle diğerlerinden farklılaşmaktadır. Şair Halkey, "Pirekey" şiirini Pi-rekey adındaki bir şahsa ve onun ailesine ithaf etmiştir.

Bu şiiri bana Çur köyünde yaşayan Pirekeyev Abdılla'nın (1884 doğumlu) bizzat kendisi söyledi:

PİREKEY

Edilbay'da öyli-işikli, Yanı hatarlı, inerli, İçen çayı bal, şekerli, Saçağın şal Pirekey.
Muhammed'in ornun tutsun, Yaş Ahmed'in yiğit yetsin, Sana dürli pudak bitsin, Pudak üstünde dur, Pirekey.
Cennethan'ın asan çayı, Oturanın Horun cayı, Bal-şekerden onun çayı, İçip otur sen, Pirekey.
Yaş Ahmed'in ber diyyer, Sapanı gola al diyyer, Yene şahır aytsın diyyer, Salar bolsan, sal, Pirekey.
Men Halkey bir atım bar, Uyalar, umıdım, yüzüm bar, Bir on manat hacatım bar, Yok diyme, ber, Pirekey.

Kaynakça
Kitap: KAFKASYA OĞUZLARI VEYA TÜRKMENLERİ
Yazar: Sapar Kurenov, Ali Duymaz
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: KUZEY KAFKASYA TÜRKMENLERİNİN ŞAİRLERİ

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 21:01

Şair Bazar hakkında bir şey söylemek gerekirse onun şiirlerinin özellikle hayatla ilgili olduğunu belirtmek yeterlidir.

Yusupgulak köyünde yaşayan ihtiyar Islamağa, Bazar adındaki şairin bir şiiri hakkında bana şöyle bir söz etti:

Şam adlı bir adamın Habıp adındaki oğlu Dağıstan'a okumaya gitmiş. Bir kaç ay Dağıstan'da okumuş. Ancak bir gün Habıp'ın annesi ve babası onu görmek isteyerek köye dönmesi için telgraf çekmişler. Habıp, Dağıstan'dan köyüne dönmüş.

Bu haberi, yani Habıp'ın geldiğini şair Bazar, annesine bir şiirle müjdelemiş:

Sim ucundan kagız geldi, Dil ucundan galam geldi, Dağıstan'dan özi geldi, Ay indi gözün, ay indi.
Altın bilen, ala mindi, Gemi bilen, göle mindi, Beri garap yola mindi, Ay indi gözün, ay indi.
Tak-tak edip tagtan geldi, Aygır minen agtan geldi, Dağıstan'dan sohtan geldi, Ay indi gözün, ay indi.
Yol uzak, pıragın geldi', Şam yeznem, çırağın geldi, Habıbıllacan'ın geldi, Ay indi gözün, ay indi.

Şair Bazar şiirini söyleyip bitirdikten sonra Habıp'ın annesi Totay Han ile babası Şam, şaire "Müjdene karşılık olarak bir tay veririz" demişler. Ancak aradan iki yıl geçmesine rağmen tay verilmemiştir.

Bunun üzerine şair Bazar, Totay Han ile Şam'a bir şiir daha söyler:

Gayış-gayış gama diyer, Eşiden gören neme diyer , Ne inandın Şam'a diyer, Bolyar, hanım, ziyanı yok. (Gaygırmaz, hanım, gaygırmaz").
Beren tayın", "gulan" boldı, Yıl aylanman "dönen" boldı, Rast sözün yalan boldı, Bolyar, hanım, ziyanı yok.
Senden ozal daz bolandır, Aga ine göz bolandır, Aydan sözün yazılgıdır2, Bolyar, hanım, ziyanı yok.
Tay diyenniz bir gulun, Meğer şeytan baglap golün, Bazar bir perdeli gelin, Bolyar, hanım, ziyanı yok.
Günümüz şairlerinden Hacımuhammedov Gurban ile Cumanıyazov Murtaza'yı da hatırlatmalıyız. Ben bu şairlerle 1957-1958 yıllarında karşılaşmıştım. O sıralar epey yaşlanmışlardı. Hacımuhammet Gurban ( doğumlu), Sarıgamış köyünde öğretmen olarak çalışıyordu. Onun sanatının ilk döneminde ortaya koyduğu eserleri daha ziyade sosyal temalara eğiliyordu. Özellikle bentten oluşmuş "Nire baraym-Nire hararsın" adlı şiiri oldukça farklıdır. Şair, bu şiirinde dağlar ile söyleşir.

Bazı bentleri okuyalım:

Şair Gurban: Buyra otlı gara dağlar,
Men sizden habar alayın. Galmadı dızımda hallar, İndi men nire barayın?

Dağ: Menin adım dağlı Vulum, Çegem bolar ulı ilim, Ne sebepden çekdin zulum, Bilmen men, nire bararsın?

Şair Gurban: Gozgaldı garibin derdi,
Gözüm köp yamanlık gördi,
İlimize açlık girdi,
Dogrı habar bergin dağlar.

Dağ: Ovnuk dağlardan ötensin,
Zat görmen munda yetensin, Bir etsen, iki yatarsın, Bilmen men, nire bararsın?

Şair Gurban: Hezir üstüne çıkar men,
Şahmar yılan dek çakar men,
Gazan asıp ot yakar men2, Bu sagat üstünde, dağlar.

Dağ: Neçün geldin başdan başa, Vulum dağlarından aşa, Gömüşin menzar bir yaşa, Bilmen men, nire bararsın?
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: KUZEY KAFKASYA TÜRKMENLERİNİN ŞAİRLERİ

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 21:02

Şir Gürhan'ın şiirlerinin bir kısmı zamanında kasaba gazetesinde neşredilmiştir. O, şiirlerinde çiftçiliği ve bu hususta çekilen zahmeti vasfetmektedir.
yılında Hacınazar Cumanıyazov'un ve Serdar Arifullin'in Türkmen Türkçesinde yazdıkları "Giz Berüv" adlı draması müstakil bir kitapçık olarak yayımlanmıştır. Yazarlar bu eserlerinde kadınların ve kızların hürriyetini koruyup onların satılmasına kuvvetle karşı çıkmaktadırlar. Stavropol Türkmenlerinde Cumanıyaz Murtaza sadece bir şir değildir. O aynı zamanda halkın yıllardır sahneden indirmediği dört perdelik "Zalim Kazı" adındaki bir dramanın da yazarıdır. Şirin türlü konularda yazdığı şiirleri, kasaba gazetesinin muhtelif sayfalarında yayımlanmıştır. Cumam-yazov Murtazan "Hoş Geler", "Partizan", "Zalim Kazı (Drama)" gibi eserleri özellikle üzerinde durulması gereken eserlerdir. O, II. Dünya Savaşı yıllarında yazdığı "Hoş Geler" adlı şiirinde Kafkas Türkmenlerinin diğer halklarla birlikte el ele verip yaşadıkları bölgeleri ve bu bölgelerin zenginliklerini tasvir eder; ayrıca işgalcilerin yerle bir edileceğine halkı inandırmaya çalışır.

Şiirin bazı bentlerini birlikte okuyalım:

Vasp edeyin Garagac'ın yerini, Hovası, hasılı halka hoş geler. Görmedikler bilmez sayı, derini, Bilmez yerde köp kınçılık duş geler.
Buğday, kartop, ekin on geler gatlı , Kartopı iridir, tagamlı, datlı, Bag-bakcası misli cennet misali, Görenlerin gövünlerine hoş geler.
Derekler gögerer yapraklar atar, Bağlarına dürli miveler biter, Azat halkım yenip maksada yeter, Hova tolkumndan hoş habar geler.
Nemisler yeniler, uruşlar togtar, İle dinçlik geler, hasıl kop bolar, Murtaza öz magtan yerinde galar, Yeniş bayramında mertler duş bolar.
yılında Stavropol işgalcilerden ve aklardan kurtuluşunun . yıldönümünü kutlamaktadır. Stavro-pol'dan düşmanları kovup çıkarmakta 'partizan'ların özellikle rol oynadığı bilinmektedir. O yıllarda şir Murtaza, "Partizan" adlı şiirini yazıp yayımlar. Şir, bu şiirde savaş meydanının er partizanlarını tasvir eder, onları Garagaç şehrini 'aklar'dan kurtardıkları için tebrik eder.

Bazı bentlerine göz atalım:

Garankıdan göçüp geldik kommuna, Göçde kervenlerin neri partizan. Biri üstün düşmanların mününe", Söveş meydanının şiri partizan.
Gahrıman gayratlı, yoğun bilekli, Taypanmaz, tayınmaz, gaytmaz yürekli, Yoksul illerinde sarsmaz direkli, Azatlık bağının güli partizan.
On beş yıldır Istavropol alınıp, Aklar gaçıp, gizil gelip, gonulıp, Erkinliğin düybf mekem salınıp, Bakı bossanının güli partizan.

İndi hocalığa kömek herdiler, Üstünlik, gazanca sebep boldular, Her işde batır adın aldılar, Dillerden dillere dessan partizan.
Cumanıyazov Murtaza'nın dört perdelik "Zalim Kazı" adlı piyesinde tefecilik yapan bir kadının kötü niyetleri açığa çıkarılıyor. Kadı, yaşında bir adam oluşuna bakmadan yaşındaki Nesipli adlı bir kıza şık olur. Onun bütün maksadı Nesipli'yi kendine hanım etmektir. Bunun için halkı aldatarak, onların kanını sorarak kazandığı haram paraları ve bütün malını mülkünü esirgemeyeceğini söyler. O, paraya pula kapılıp kendi kapısında çalışan yaşındaki Genci'nin de hakkını vermekten imtina eder. Ancak Nesip-li'nin ve Totay'ın akıllı davranışları kadının baltayı taşa vurmasına yol açar. Nesipli'nin ve Totay'ın kadıdan öç alma hususundaki akıllı hareketlerine Genci de ortak olur. Gençlerin işi meydana çıkar. Böylece önceden hazırlanan plan gereği kadı maskara edilir. Genci de alın terinin hakkını alır.

M. Cumanıyazov'un "Zalim Kazı" piyesinin başkahramanı olan kadı, üst sınıfın tipik bir temsilcisidir. Yazar onun tipinde cimriliğin, zalimliğin ve bozuk ahlaklı olmanın tipik özelliklerini toplamayı başarmıştır. Eserin diğer kahramanları olan Genci, Nesipli ve Totay olumlu kahramanlar olarak kadının hareketlerine karşı çıkarlar. Onların tipleri, cemiyetin zararlı unsurlarını ortaya çıkaran, feodal zulme karşı isyan eden şuurlu gençler hükmündedir. Ancak genel olarak söylenirse, eser henüz büyük bir ustalık ve ayrıntılı konuları işlemekten uzaktır. Daha sade ve samimidir. Dolayısıyla belirli bir ustalık ve üslûp dikkati çekmez. Olumlu kahramanların bazı davranışları pek de inandırıcı değildir. Bazen kahraman hiç bir gerekçe göstermeden güç karşısında aciz kalmaktadır. Mesel Genci, kadıdan hakkını almak için
hürriyetin derecesi perçinleşmiş 'ölümsüzlük bahçesinin 'çiftliğe destek verdiler, yardımcı oldular yiğit, kahraman.

Ona karşı itibarlı bir mücadele vermek yerine yaşındaki bir cahil çocuk gibi sokağa çıkıp ağlamayı tercih eder. Yine de eserin halk arasında önemli bir etki yaptığı şüphesizdir.

Stavropol Türkmenlerinin edeb zenginliği, benim yukarıda söylediklerimle asla tamamen ifade edilmiş olmaz. Bu Türkmenlerin halk şiiri sanatı ve folkloru çok yönlü bir özellik gösterir ve sınırları oldukça geniştir. Bu yüzden de bu türlerin ve temsilcilerinin çok sayıda eseri vardır. Bunların hepsi özellikle incelenip araştırılmayı beklemektedir. Biz elimizdeki bütün imknları kullanarak yüzlerce yıl önce Kafkasya sahralarına göçüp gitmiş ve zamanla buraları kendine vatan edinmiş Oğuzları-Türkmenleri bilimin ve kültürün bütün sahalarında tam olarak incelemeliyiz. Bunun bizim ortak Türkmen ilmine ve mill kültürüne, onların zenginleşmesine ve gelişmesine önemli derecede katkı sağlayacağı açıktır.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Kuzey Kafkasya Türkmenleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir