Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Terekemelerde Ağız Özellikleri

Burada Terekemeler hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

Terekemelerde Ağız Özellikleri

Mesajgönderen TurkmenCopur » 23 Ara 2010, 00:47

TEREKEMELERDE AĞIZ ÖZELLİKLERİ

Bu gün İstanbul Türkçesinde bulunmayan bazı seslerin Terekemelerce çok sık kullanıldığını görmekteyiz.

Örneğin:

1. (e) işareti, (i) ve (E) karışımı bir sesi ifade eder. (el) kelimesni elealalım bu organımız olan el değildir. Devlet anlamına gelir. "Görelim elmi yaman beymi" bizim eller, Ehsan Efendi... gibi, Terekemeler hiçbir zaman devlet anlamına gelen "el"e el veya il demedikleri gibi ehsan'ada ihsan ve Ehsan demezler.
2. Terekeme şivesinde bir başka sesde gratlaktan söylenen "hı" sesidir. Bu seside (x) ile götereceğiz. Xırman (harman) Kıyar (hıyar) xan (han)... gibi
3. Yine "n" ile "g" harflerinin karışımı bir ses olan ve genizden seslendirilen "n" sesi vardır. Sana (sana) mana (bana) babanın evi (babanın evi). Bu gün Karslı Terekme kökenli ozanlar şiirlerini okurken yada sıradan bir Terekeme konuşurken bu sesleri bol bol kullanır. Fakat alfabemizde bu sesleri gösteren harf işaretleri olmadığı için Terekeme dil ve ağız özelliklerini anlamak bakımından traskripsiyon kullanmaya çalışacağım.

4. Bu gün Türkiye Türkçesi'nde kullandığımız şimdiki zaman eki olan "yor" ekini Kars'a 1920'den önce gelenler "Er" "ÜR" "UR" 1920'den sonra gelen muhacirler ise "OR" "ÖR" şeklinde kullanmaktadırlar. Kurmak fiilini ele alalım. Türkiye Türkçesi'nde Kuruyor şeklindeki ifade 1920 öncesi geleneklerde "Kurur" 1920 sonrası geleneklerde iş "Kuror" şeklini alır. Yine aynı şekilde bazı örneklerle konunun iyi anlaşılmasını sağlamak için 1920'den önce gelenlere eski 1920'den sonra gelenlere de yeni Terekemeler diyecek olursak

Türkiye TürkçesiEskiYeni
YazıyorumYazıramYazeram
GeliyorumGeliremGelerem
OkuyorumOhmyuramOxuyuram
ÖlüyorumÖlüremÖlörem
VaruyorumVururamVuroram
SeviyorumSeviremSeverem


5. Terekemeler bir hecede iki ünsüzü söyleyemezler bu durumda böyle heceler araya Türk ses uyumuna göre başka bir ünlü katılarak okunur.

Alp Aslan Alıp Aslan
Türkler Türükler
Herk (nadus) Herik
Türkmen Türükmen
KalkdımGalıxdım


6. Bazı durumlarda ünlü ile başlayan bir sözcüyün başına "H" harfi getirilir

Al karısıHal karısı
Ark Hark
Oluk Holuk
ÜrümeHürüme (Köpek havlaması ürümesi anla-
mına gelir)


Asa Hasa Ümmet Hümmet
İt ürür kervan geçer (it hürüyer kervan keçer)

7. Soru eki olan "mi" "mı" şahıs eki ile işaret sıfat ve zamirlerinden sonra kullanılır:

Ölmüşmüsün Ölüfsenmi Gidiyormuyum Gederemmi Yazıyormusun Yazesanmı Yapıyorum Yapherammı

8. "İLE," "LE" bağlaç ve edatları Terekeme şivesinde "İNAN" ve "İNEN" şeklinde söylenir:

seninle seninnen onunla onunnan

9. "GINAN", "GİNEN" ekleri Emir Kipinin ikinci şahıslarının sonuna, "İN" ve "İN" ekleride istek kipinin birinci şahıslarının sonuna eklenir
GelGelgiııenGelelim Geleyin
OturOturginanYazalım Yazağın
YazYazginanYüzelim Yüzeyin


10. "N" ve "NG"den önce söylenmesi gereken "B" harfleri "M" okunur:

Ben Men Boncuk Muncux
Bana Mana t
Sana Sana
Bazen "sana" ve "bana" kelimesindeki "n" harfi düşer o zamanda bana "ma", sana "sa" şeklinde seslendirilir. Bana ne senin işin (ma ne senin isin), sanane gelmiyorum sa ne gelmerem).

11. Diş ünsüzlerinden sonra gelen "L" harfleri "D"ye dönüşürler:

Aslan Asdan Uçlar Ujdar Kızlar Gızdar
Üçlü Üşdü

12. Sonu "R" harfi ile biten kelimelerden sonra gelen "L"ler "R" gibi okunurlar:

yerli "yerri" yerli malı "yerri malı. Çıldırlı (Çıldırrı) kararlı (Gararrı)

13. "AV" "EV" "AL" "EY" sesleri yuvarlanarak O ve O sesleri ile söylenirler:

Ev Öy Kavun Koyun
Tavuk Toyuk Çavdar Çoydar

14. "AY" ve "A" bir hitap şekli olup, Hunlar Göktürkler, Karakoyunlu ve diğer Türk boylarının çoğu tarafından kullanılmaktadır. Orhun Kitabelerinde Bilge Kağan "Ay oğullar ben sizlere kayan oldum" şeklinde geçer. Tereke-meler arasında "Ay Gardaşlar" "Ay Bacılar" şeklinde kullanılmaktadır. Yalnız "Ay"dan sonra gelen kelimenin ilk harfi Ünlü ile başlarsa yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi "AY" olduğu gibi kullanılır. Eğer Ay'dan sonra ünsüz ile başlayan bir kelime gelecekse o zaman "AY"daki "y" düşer ve "A" olarak kullanılır. "A çocuklar" "A Yusuf' "A Kerim" "A Sadık" gibi buradaki "Y"nin düşüşü ya da kullanılışını incelediğimizde Türkçedeki konuşma ve seslendirmelerdeki duraksamaların kalkarak süreklilik kazandığını görürüz. Örneğin, "a"dan sonra ünlü ile başlayan kelimeler getirerek okuyalım "A Ahmet" bu seslendirmede ve okumada "A Ahmet dersek 'A" ile Ahmet arasında bir kesiklik olduğundan işlek bir ifade olmaz. Fakat "A Kaya" "A kerim" dersek "A" ile Kaya ve "A" ile Kerim arasında duraksama olmaz "A"dan Kaya ve Kerime geçiş sürekli ve işlek bir anlatım olur. "AYA" "EYE" genellikle iki kişi arasında geçen karşılıklı konuşmalarda bu heceler çokça kullanılır. Örneğin: "Eye sus beni dinle" "Aya ne zaman geleceksin" gibi kullanılış şekli bakımından Anadolu şivesindeki "ULAN"a benzer "Ulan sus dinle" ulan gelecekmisin"... gibi yalnız burada çok ince bir ayırım vardır. "ULAN"ı kullanan kişi hitabedilen şahısa karşı bir öfkeyi'de bu kelimeye yüklediğinden "ULAN SUS" ile "Aya sus" cümleleri anlam bakımından farklılık kazanırlar Eğer birisine bir şey yazdırmak istiyorsanız "Yaz eye" gibi bir emir cümlesi kullanırsanız Fakat "Yaz ulan" derseniz birinci cümlede emiri verenle alan arasında öfke ve kızgınlık yoktur fakat ikinci cümlede emiri veren alana karşı hafif bir öfke ve kızgınlıda görmekteyiz.
Bazı hallerde "EYE" kullanılırken son iki haf düşebilir o zamanda "E" biraz uyun okunarak kullanılır. "Gel Eye buraya" cümlesi "Gel e buraya" şeklinde de ifade edilir.

Kaynakça
Kitap: KARAPAPAK VE TEREKEMELERİN SİYASİ VE KÜLTÜR TARİHİNE GİRİŞ
Yazar: Orhan YENİARAS
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Terekemeler

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir