Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Danişmendli Kazasının Teşekkülü

Burada Danişmendli Türkmenleri hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

Danişmendli Kazasının Teşekkülü

Mesajgönderen TurkmenCopur » 19 Ara 2010, 17:54

Danişmendli Kazasının Teşekkülü

Buraya kadar yapılan izahlardan anlaşılacağı üzere Danişmendli adını taşıyan aşiretler ilk olarak ve kalabalık bir nüfus gücüyle Bozuluş ve Yeni İI Türkmenleri içinde yer almaktaydı. XVII. yüzyılın başlarında Yeni İl kazasında bulunan Türkmenler nüfuslarını bir miktar daha arttırmış gözükürken Bozuluş içindeki Danişmendlilerin nüfusundaki ciddi boyutlardaki azalma onların Bozuluş dairesinden koptuğunu göstermektedir. Ancak bunun ne suretle ve ne zaman gerçekleştiği hususu belirgin değildir.

Bilindiği gibi Bozuluş Türkmenlerinin Doğu ve Güney Doğu bölgesindeki yaylak ve kışlak hayatları, Osmanlı İran savaşlarının başlaması üzerine büyük risk altına girmişti. Çünkü, bir yandan İran (Kızılbaş) tarafından gelebilecek saldırılar diğer yandan savaş ortamının doğurabileceği otorite boşluğundan istifade eden mahalli idareciler onlara zarar verebilirlerdi. Osmanlı Devleti, Türkmenlerin, Erzurum-Kars platosundaki yaylalara çıkmamalarını tenbih etmiş, hatta çıkmayanlara bazı vergi muafiyetleri getireceğini vaat etmişti. Buna rağmen aşiretlerden yaylaya çıkanlar 1578 yılında Kızılbaş tarafından gelen eşkıyanın baskınına uğramış ve büyük ölçüde hayvan kaybı ol-muştu. Bununla birlikte onların, mahalli idarecilerin tasallutundan da bir hayli şikayetçi oldukları tespit olunmuştur. Bu cümleden olarak, Bozuluş Türkmenleri yaylak-kışlak güzergahı boyunca geçtikleri yollarda ve köprülerde sık sık vergi talepleri ile karşılaşmaktaydılar. 1580 yılında yaylaya çıkmak üzere hareket eden Bozuluş Türkmenleri Murat Suyu'ndan karşıya geçerken yine aşırı vergi talebiyle karşılaşmışlar, bunun üzerine Küçüklü aşiretinin kethüdası olan Abdi Bey, Murat Suyu üzerindeki köprüleri yıktırmış ve aşiretlerin büyük bölümü o yıl yaylaya çıkamayarak Şam taraflarına dağılmışlardı.
Bu gelişmelerden kısa bir süre sonra Bozuluş Türkmenleri Orta Anadolu'da görülmeye başlanmıştır. Merkezi yönetim aşiretleri geri döndürmeye çalıştıysa da muvaffak olamadı. Bunun üzerine Bozuluşlar Orta Anadolu'da yeniden tahrire tabi tutuldular. Danişmendli aşiretleri de bunlar arasında bulunuyordu ve Keskin sakini olarak anılıyordu. Onlar, 1690/91 tarihinde Karaman sakini Bozuluş arasında görülmektedir. Bununla birlikte bundan 7 yıl sonra tutulan bir tahrir kaydında ise Danişmendli cemaati, Ankara bölgesinde konar-göçerlik eden Bozuluş Türkmenleri arasında ve Karamanlı aşiretine tabi olarak kaydedilmiştir.

Bu yer değiştirmeden biraz önce Kayseri sancağı dahilinde büyük bir Danişmendli grubu görülmektedir. Kayseri'ye ait ilk tahrirlerde görülmeyen bu grubun bölgeye ne zaman geldiği hususu açık olmamakla beraber defterin tutulduğu 1582 tarihinden önce asıl bağlı bulundukları teşekkülden koparak bölgeye gelmiş olmaları muhtemeldir. Çünkü, Danişmendli Türkmenlerinin içinde, sadece Bozuluş ve Dulkadirli Türkmenleri arasında görülen Oğulbeyli, Çöplü (Avşarı), Gündeşli, Kürd Mihmadlı, Kızıl Kocalı gibi aşiretler de bulunmaktadır ve bunlar da tıpkı Danişmendliler gibi erken dönemlerde asıl kütlelerinden kopmuş olmalıdırlar. Öte yandan, Aşiretleri eski mahallerine döndürmek mümkün olmayınca yeni yaylak ve kışlak mahallerinde, tahrire tabi tutularak "hallerine nizam" verilmek suretiyle yeni bir vergi kalemi oluşturulmuştur.

1582 tarihinde yapılan tahrire göre Danişmendlilerin Şark tarafından geldiği ve kış mevsiminde Arap vilayetinde kışladıkları, yazları ise Kayseri etrafında yayladıkları belirtilmektedir. Arap vilayetinden kastedilen yer Kuzey Suriye olmalıdır. Onlar ellerindeki koyunlardan yüz koyunda bir koyun hesabı ile vergi verdiklerinden "Yüzdeci" yazılmışlardı. Ayrıca, badı heva vergileri olan cürm-i cinayet, resm-i arus gibi vergileri kendi eminlerine, ziraat ile meşgul olduklarında ortaya çıkan hasılın öşrünü ise o toprağı tasarruf eden "sahib-i arza" vermeleri tenbih edilmişti. Bunun dışında "haymane eminleri ve amilleri" ile sancak subaşısı veya başka kişilerin herhangi bir bahane ile aşiretlere müdahale etmemesi hususu hatırlatılmış, onların vergilerini eskiden nasıl veriyorlarsa yine öyle vermeye devam etmeleri hususu belirtilmiş ve ellerine nasıl idare edilecekleri ve vergilerini nerelere, ne suretle vereceklerini bildiren "hüknı-i hümayün" verilmişti.

Aşiretlerin Kayseri havalisinde tahrire tabi tutulduğu esnada bazıları henüz kışlak mahallerinde olduğundan "hariç ez- defter" kalmışlardır. Bu yüzden vergi problemleri ortaya çıkmış, onlar daha sonra Danişmendli kadısına müracaat ederek "Yüzdeci" yazılmışlardır. Ayrıca aşiretler, vergilerini Kayseri havalisine gelmeden önce Diyarbekir, Halep ve Dulkadir kalemlerine verdiklerinden, bu defa "Biz Karaman'a yazıldık şimdiden sonra resmimizi Karaman kalemine eda ederiz" diye vergi vermeye yanaşmamaları halinde bu gibi taleplere itibar olunmaması; vergilerini eski kalemlerine ödemeye devam etmeleri tenbih olunmuştur.

Danişmendli Türkmenlerine hangi tarihte kaza statüsünün verildiği hususu belli değildir. Ancak, tahririn yapıldığı esnada hariç ez-defter kalanların Danişmendli kadısına müracaat ettiğine ve Mevlana İsa adlı kişinin Danişmendli kadılığı görevini yürüttüğüne bakarak 1582 yılından az önce kaza haline getirildiklerini savunabiliriz. Böylece, Dulkadir, Halep ve Bozuluş teşekküllerinden erken dönemlerde koparak Orta Anadolu'ya gelen Türkmenler, Osmanlı Devleti'nin vergilendirme usulü çerçevesinde yeni bir teşekkül haline getirilmiştir. Kaza statüsünün verilmesinin amacı ise nüfusu hayli kalabalık olan bu topluluğun adli ve idari meselelerini daha kolay çözmek, vergi toplamada kolaylık sağlamak ve aşiretlerin merkezi yönetim ile ilişkilerini daha kolay tanzim etmekti.

Danişmendli Türkmenleri kaza statüsünde tahrire tabi tutulduğu esnada 115 cemaat halinde 2673 vergi nüfusuna sahipti. Bunlar içinde Danişmendli aşireti, en küçüğü 5, en büyüğü 117 haneden oluşan 40 cemaat halinde toplam 1241 vergi nüfusu ile en kalabalık topluluğu oluşturmaktaydı. Bu yönü ile Da-nişmendli kazasının ana kütlesini Danişmendli Türkmenleri oluşturmaktaydı. Bu sebeple Danişmendli kazası da adını bu aşiretten almaktadır.

Danişmendli Türkmenleri, XVII. yüzyılın başlarında Türkmen aşiretlerinin pek çoğunda görülen büyük yer değiştirme hareketine paralel olarak, eski kışlak mahalleri olan Kuzey Suriye topraklarına gitmeyerek Vilayet-i Rum'da kışlamaya başlamışlardır. Onların burada uzun süre kalmaları göz önüne alındığında merkezi yönetimin eski yurtlarına gitmeleri hususundaki tenbihlerini dikkate almadıkları anlaşılmaktadır. Öte yandan "hallerine nizam vermek" amacıyla yeniden yapılan tahrirlerde Danişmendli kazasının ilk teşekkülünde yer alan bir çok aşiretin varlıklarına tesadüf edilememektedir. Muhtemelen, Danişmendlilerin ikinci yer değiştirmesinde pek çok aşiret ya diğer aşiretlerin bünyesine katılarak yeni isimler altında toplanmışlar, ya da eski yurtlarındaki akrabalarının içine geri dönmüşlerdir

Danişmendli Türkmenleri kaza statüsünü muhafaza etmekle beraber XVII. yüzyılın ortalarında Boynuinceli, Herikli, Dumanlı, Deliler, Sıddıklı, Şerefli, Savcılı, Bekdikli, Karacakürd, Kurutlu, Tur Hasanlı, Küşne, Kütüklü, Selmanlı, Hasanlı, Keşten, İcikli, Yeğen Alili, Kara İnebeğli, Alemli, Sarılı, Kiçili Karamanlı, Çumdan, Pekmezli Avşarı, Şarklı Avşarı, Köseli Avşarı, Faideli Avşarı, Sarsal, Kozculu, Kabaklı Ceridi, Yahşiganlı, Şatırlı Avşarı aşiretleri Rum Evi; Kaşıkçı, Bıçakçı, Cevanşir, Cevanşir Cihanşahlı, Kürd Mihmadlı, Karamanlı, Karalı, Sermayeli, Göle-gir, Kürdenküre aşiretleri ise Aydın Evi olarak iki gruba bölünmüşlerdi. Ancak bu bölünmenin ne suretle gerçekleştiği hususu tam olarak belli değildir. Anlaşıldığı kadarı ile Aydın Evi Danişmendlileri, eski yurtlarını terk ederek Afyon'dan Aydın'a kadar uzanan yaylalara gitmişler ve onları geri döndürmek mümkün olmamıştır.

Kaynakça
Kitap: XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda DANİŞMENDLİ TÜRKMENLERİ
Yazar: Tufan Gündüz
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Danişmendli Türkmenleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir