Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

17. Yüzyılda Haleb'in Nüfus'u

Burada Haleb Türkmenleri hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

17. Yüzyılda Haleb'in Nüfus'u

Mesajgönderen TurkmenCopur » 13 Ara 2010, 18:08

NÜFUS

Osmanlı Devleti'nde şehir, kasaba ve köylerde oturan vergi nüfusu 17. yüzyıldan önceki dönemlerde Tahrir Defterlerine, bu yüzyıldan itibaren ise Avarız-hane Defterleri ile Cizye Defterlerine kaydedilmiştir. Fakat, 17. yüzyılın ilk yarısında bazı eyalet ve sancakların nadiren de olsa klasik usûlle tahrir edildiği de görülmektedir.

Haleb eyaletinde avarız-hanelerini tespit etmek maksadıyla muhtelif dönemlerde tahrirler yapılmıştır. Bunlar içerisinde en mühim olanı 1678 tarihli avarız-hane defteridir. Bu defterde, Haleb ve Antakya şehirlerinde oturan ve vergi mükellefi olan reaya ile devlet hizmetinde bulunan yeniçeri, sipahi ve cebeci gibi askeriler, imam, hatip ve müezzin gibi dini hizmetlerde bulunanlar, seyyidler, vakıf görevlileri, kadı, muhzır ve tercüman gibi mahkeme görevlileri, kısacası bir İslam şehrinde yer alan ve mülk (ev, kaysariye ve havş) sahibi olan bütün sosyal sınıflar fert fert kaydedilmiştir. Aynı defterde, kasaba ve köylerde oturan reaya ve muhtelif vazife sahipleri de "nefer" olarak gösterilmiştir.

Haleb eyaletinin nüfusu konusunda bir başka önemli kaynağımız da 1616 tarihli avarız-hane defteridir. Bu defterde ise Haleb şehrinin mahallelerinde oturan reaya nüfusu verilmiş, fakat, avarız vergisinden muaf olan seyyid ve askerilerin mühim bir bölümünden (yeniçeri, cebeci, kale erleri, zaim ve timar erbabı olanlar) bahsedilmemiştir.

Bilindiği gibi, mufassal avarız-hane defterleri nüfus ve iskan tarihi açısından oldukça önemli kaynaklardır3. Bunlar, nüfus hakkındaki verileri içermesi bakımından klasik dönemin Tahrir Defterlerine benzemektedir. Ancak, klasik dönemin tahrir defterlerinde olduğu gibi, avarız-hane defterlerinde de bir hanede kaç kişinin bulunduğu ve hanedeki fertlerin isimleri tek tek ifade edilmediğinden bu defterlerdeki verileri olduğu gibi kullanarak bir yerin gerçek nüfusunu tespit etmek mümkün değildir4. Fakat, gerçek nüfusu bulmak için bugün bazı metodlar uygulanmakta ve hane sayısı (ev veya nefer sayısı) muayyen bir katsayı ile çarpılmaktadır. Bu konuda Ö. Lütfı Barkan'ın "hane" karşılığı olarak kabul ettiği "5" katsayısı pek çok araştırıcı tarafından benimsenmiş görünmektedir. Ancak, bu katsayıyı az bularak "7" katsayısını kullananlar olduğu gibi, daha az olması gerektiğini savunan bilim adamları da vardır5.

Haleb'in 16. ve 17. yüzyıllardaki nüfusunu inceleyen Andre Raymond, Haleb vak'anüvislerinden Gazzi'nin verdiği rakamlara dayanarak, Haleb şehrinde bir hanede ortalama olarak "8" kişinin olduğunu varsaymıştır. Abraham Marcus'un 18. yüzyıl Haleb sicillerine dayalı olarak yaptığı çalışmasında ise Haleb şehrinde hane başına ortalama olarak 4.8 çocuk düşmektedir. Dolayısıyla, Marcus'un tespitinden hareketle, biz de bir haneyi yani aileyi, anne, baba ve 5 çocuk olmak üzere, ortalama olarak 7 kişi kabul ederek, Haleb eyaletinin şehir ve kır nüfusu hakkında bazı tahminlerde bulunabiliriz.

A. ŞEHİR NÜFUSU

17. yüzyılda Haleb eyaletinde iki büyük şehir yer alıyordu. Bunlardan biri eyaletin yönetim merkezi olan Haleb şehri, diğeri de Ortaçağlardan beri önemli bir merkez olma vasfını muhafaza eden Antakya idi. Aşağıda, bu şehirlerin 1616 ve 1678 tarihlerindeki toplam yetişkin erkek nüfusu ile bu nüfusun hangi sosyal sınıflardan meydana geldiğini ayrı başlıklar altında inceleyeceğiz. Ayrıca, Haleb ve Antakya şehirlerinin 17. yüzyılın muhtelif dönemlerindeki tahmini nüfusu hakkında da değerlendirmeler yapacağız.

1. Haleb Şehrinin Nüfusu

Haleb eyaletinin yönetim merkezi olan Haleb şehri, iktisadi ve askeri öneminden dolayı 17. yüzyılda Doğu Akdeniz havzasının en büyük ve en kalabalık şehirlerinden biri idi.
Şehir nüfusunun asıl önemli kısmını sınai ve ticari faaliyetlerle meşgul olan halk meydana getiriyordu. Fakat, büyük bir şehir olmasının yanı sıra, bir yönetim merkezi olması ve şehirde çok sayıda dini ve sosyal müesseselerin yer alması, nüfusun çok çeşitli sosyal gruplardan meydana gelmesini de sağlamıştır.

Haleb şehrinde 1616 yılında toplam olarak 5.903 hane bulunmakta olup, bunun 116 hanesi Yahudi, 173 hanesi de Hıristiyan idi. 1678'de ise Haleb şehrinde yer alan ev ve kaysariyelerin hangi sosyal sınıflara ait olduğu aşağıdaki Tablo-17'de ayrıntılı olarak gösterilmiştir. Bu tablodan da anlaşılacağı üzere, 1678 yılında Haleb şehrinde toplam olarak 11.495 ev (beyt) ve kaysariye9 bulunmaktaydı.

1678'de Haleb'deki evlerin asıl önemli bölümünü reaya yani herhangi bir devlet işinde ya da vakıf müessesesinde çalışmayan, geçimini ticari ve sınai faaliyetlerden sağlayan halkın evleri meydana getiriyordu. Bu evlerin sayısı 8.964 olup, toplam ev sayısına oranı % 78 idi. Yine, bu sınıfa mensup olup fakir olan (toplam 137 ev) veya çeşitli sebeplerden dolayı vergiden muaf olanlar (toplam 191 ev) ile oturulamayacak durumda olan (harap) evlerin sayısı (toplam 957 ev) da bir hayli fazlaydı. Aynca, Haleb'de 269 seyyid evi, 361 vakıf evi, 78 imam, müezzin ve hatip evleri ile 2 tekyenişin evi de bulunmaktaydı.

Diğer taraftan, Haleb şehrinde mülkiyeti devlet memurları ile askerlere ait olan evlerin sayısı da bir hayli fazlaydı. 1678'de sadece Haleb Kalesi'nde 165 müstahfız görev yapmaktaydı. Bundan başka, şehirde toplam sayısı 81 olan yeniçeri, sipahi ve cebeciler ile 25 zeamet ve timar erbabı ve 32 de gönüllü ve çavuşlara ait evler yer almaktaydı.

Tablo-17 Haleb Şehrinde Ev ve Kaysariyeler (1678)

Sosyal SınıflarEv Sayısı
Kale erleri (Müstahfizan)165
Reaya8.964
Seyyid269
Askeri görevliler81
Gönüllüler, çavuşlar ve divan mensupları32
Zaim ve timar erbabı olanlar25
İmam, müezzin, hatip, meşayih, kadı vb.78
Fakir137
Vakıf mensupları361
Paşa konaklan35
Paşa sarayı, miri kaysariyeler ve mahkeme-3
görevlileri
Mu'af olanlar191
Tekye-nişinler2
Tercümanlar3
Harap evler957
Toplam11.303
Mülk kaysariyeler149
Vakıf kaysariyeler43
Genel Toplam11.495


Tablo-18 Nüfusun Mahallelere Dağılımı

MahallelerSokakları16161678
NeferEv
'Anter4371
'Akabe67178
Akyol93233
Altun-Boğa145128
Dehdile37
Bostan75
Bab-ı Kinnesrin77154
Bahsita maa Yahudiyan203315
eş-Şeyh34
Bendere maa Yahudiyan71109
Beyyada119145
'Aynani16
Ferid Oğlu11
Hoca Sa'dullah48
Cami'ü'l-'Ubeys57159
Cellûmü'l-Kübra185384
Cellûmü's-Suğra79151
Cisr-i Zelahif4795
Cübb-i Esedullah108213
Cübeyle151267
Cüdeyde-i Nasara89177
Çukur Kastel3364
Çukurcuk3138
Dahil-i Babü'n-Nasr5070
Dahil-i Babü'n-Neyreb103246
Debbağatü'l-'Atik53106
Dellalin89114
Dudular131156
Ebrac4176
Ekrad-ı Balat51111
Elmacı51117
Ferafıre48147
Ferrayin65110
Göllücek6897
Haccac nam-ı diğer Cübb-i Karaman60110


16161678
MahallelerSokaklarıNeferEv
Hamza Bey144
Handek-i Balûc maa Hindiyan23
Hanii's-Sebil2147
Harab Han3270
Haric-i Babıi'l-Cinan
'Abire122206
Şüca'6195
Haric-i Babü'n-Nasr
'Atvi-i Kebir nam-ı diğer3352
el-Müballat
'Atvi-i Sağir1220
Abdülhayy3354
Abdürrahim3779
Bali2533
Besatin3977
Ekrad57124
Erba'in50100
Gattas1318
Hezzaze44102
Ibn Menfûş1737
Ka'ka2950
Kavvas1043
Kir1015
Muğarbiliyye1644
Şabûra611
Şimali2036
Tubeyle947
Tûma Abdülaziz1420
Tûma Beşara2444
Tûma Hedaya1223
Zahre1437
Havarina nam-ı diğer Dahil-i85160
Babü'l-Makam
Ibn-i Mar'aşi2251
Ibn-i Nuseyr3161
Ibn-i Ya'kûb75129


16161678
MahallelerSokaklarıNeferEv
Kadı'asker4161
Kal'atü'ş-Şerif102222
Karlık96155
Kasila128292
Kastel-i Maverdi2556
Kavansa91139
Kellase135268
Makam39
Me'adi24109
Megayir4097
Menendi nam-ı diğer Kozanlı5186
Meşarika4774
Meşatiye4353
Meydancık5074
Muhammed Bey185224
Kattan55
Musabin55107
Nefs-i Enderûn-ı Kal'a165
Nefs-i Yahudiyan7393
Nûhiyye4583
Küçük Kellase21
Oğul Bey5997
'Atruş56
Saçlı Han-ı Fevkani98126
Saçlı Han-ı Tahtani4189
Safsafa nam-ı diğer Haric-i96166
Babü'n-Neyreb
Sahat Biza218384
Sûhtalı55110
Süveykatü'l-'Ali3992
Süveykatü'l-Hatim2586
Şakir Ağa4157
Şeri'atlı171
Cübeybe60
Ebubekir52
Mezra'a46


MahallelerSokakları16161678
NeferEv
Mu'attama23
Sa'dullah Çelebi56
Sabûra13
Şemsiye51
Tavil38
Zehre28
Ziyaret51
Şeyh Yaprak nam-ı diğer Şeyh Arabi38114
Şümeysatiyye73128
Tatarlar5291
Teli 'Arranin4088
Türbetü'l-Gureba2754
Zaviye7193
Zukakü'l-Meşk2340
Toplam5.80711.303


Kaynakça
Kitap: 17. YÜZYILDA HALEB EYALETİ VE TÜRKMENLERİ
Yazar: Enver ÇAKAR
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: 17. Yüzyılda Haleb'in NÜFUS'U

Mesajgönderen TurkmenCopur » 13 Ara 2010, 18:13

Yukarıda bahsettiğimiz bu evlerden başka, Haleb şehrinde 1678 yılında 149'u mülk, 43'ü vakıf ve 1 tanesi de miriye ait olmak üzere toplam olarak 193 kaysariye ile 35 paşa konağı da yer almaktaydı.

Bu ev sayılarından hareketle, Haleb şehrinin 17. yüzyılın sonlarındaki gerçek tahmini nüfusunu hesaplayabiliriz. Bunun için, yukarıda da bahsettiğimiz gibi bir evde, anne ve baba ile birlikte 5 çocuğun bulunduğunu varsayarak, toplam ev sayısını 7 katsayısı ile çarpmamız icab etmektedir. Bu durumda, kimsenin oturmadığını varsaydığımız harap evler ile otel ve işyeri olarak kullanıldığı anlaşılan kaysariyeleri bu hesaplamanın dışında tutmamız gerekir. Bu suretle, geriye kalan 10.345 evin 7 ile çarpımı 72.415 olmaktadır.

Mustafa Öztürk, 1616 tarihli avarız-hane defterine dayanarak, bu zamanda, Haleb şehrinin nüfusunu 30 bin civarında tahmin etmiştir ki, bu rakam gerçek nüfusu ifade etmekten bir hayli uzaktır". Çünkü, burada hesaplamaya esas alınan nüfus (5.903 nefer) avarız vergisi ödeyen ve büyük çoğunluğu herhangi bir devlet işinde çalışmayan reaya nüfusudur. İmam, müezzin, mahalle kethüdası, müderris, hatip, subaşı, bölükbaşı ve çavuş gibi görevliler bu defterde yer almakta ise de, bunlar askeri sınıfa mensup olanların tamamı olmayıp, sadece avarıza dahil edilmiş olan zümrelerdir. Şehirde mevcut olması gereken kale görevlilerinin büyük çoğunluğu (ki bunların sayısı 1678'de 165 kişidir), vakıf görevlileri, yeniçeri, cebeci, zeamet ve timar erbabı gibi, bir çok askeri görevliler avarızdan muaf oldukları için, Öztürk'ün incelemesine temel teşkil eden defterde yer almamaktadır. Ayrıca, Öztürk'ün tahmini şehir nüfusunu bulmak için 5 katsayısını kullanmış olması da nüfusun çok düşük çıkmasında etkili olmuştur. Zira, 5.903 olan hane sayısını 7 katsayısı ile çarptığımızda şehir nüfusu 41 bin kişiden fazla olmaktadır. Buna avarızdan muaf olanları da dahil ettiğimizde Haleb'in 17. yüzyılın başlarındaki tahmini nüfusu 50 bini bulmaktadır.

Andre Raymond ise d'Arvieuxur verdiği rakamlara dayanarak 1683'te Haleb şehrinin tahmini nüfusunu 115.000 olarak hesap etmiştir13. Fakat, Raymond 13.854 olan toplam hane sayısını 8 katsayısı ile çarpmış ve sonuçta yuvarlak bir rakam vermiştir. Oysa, d'Arvieux'un verdiği hane sayısı 7 katsayısı ile çarpıldığında 96.978 rakamı çıkmaktadır. Yukarıda, 72.415 olarak hesabettiğimiz şehir nüfusuna toplam sayısı 193 olan kaysariyeleri ve 957 harap evi de dahil ettiğimizde bu defa şehrin 1678 yılındaki tahmini nüfusu 80.465 olarak çıkmaktadır. Fakat, birçok evin de bu zamanda iki katlı olduğunu varsaydığımızda d'Arvieux'un 1683 yılı için verdiği rakamın oldukça güvenilir olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır.

Haleb'in 17. yüzyıldaki nüfusunu çevresinde yer alan Antakya, Hama ve Trablusşam şehirleriyle mukayese ettiğimizde, bahsi geçen şehirlerin Haleb'den çok küçük oldukları sonucu ortaya çıkmaktadır. Zira, Antakya'nın tahmini nüfusu 1678'de 10.30214, Trablusşam'ın 1645'te 8.04015, Hama'nın da yine 1645'de 7.602 kişiden ibaretti.

Aşağıdaki Grafik-1'de de görüleceği üzere, Haleb şehrinin nüfusu 16. yüzyıl boyunca genellikle düşüş eğilimi göstermiş, 17. yüzyılın ikinci yansından itibaren de artmıştır. Nüfus dalgalanmalarına sebebiyet veren başlıca hadiseler ise, sık sık ortaya çıkan ve sonuçlan oldukça yıkıcı olan siyasi, sosyal ve tabii olaylardır. Bir taraftan İran, Avusturya, Lehistan ve Venedik gibi devletlerle yapılan savaşlar, diğer taraftan bağımsızlık ilanına kadar varan iç isyanların ortaya çıkması, imparatorluğun diğer bölgelerini olduğu gibi, Haleb'i de oldukça etkilemiş görünüyor. Fakat, hepsinden daha önemlisi, asrın belası olarak kabul edilen ve Haleb'i de dalga dalga vuran büyük veba salgınlarıdır. Nitekim, bu şehirde 1669, 1685-1686 ve 16901691 yıllarında her gün yüzlerce insanın ölümüne sebep olan veba salgınları meydana geldiği18 gibi, daha önce 1524, 1532, 1544 ve 1555 yıllarında da veba salgınları ortaya çıkmıştı. Bunun yanı sıra, 1660-1661, 1685 ve 16961697 yıllarında meydana gelen kıtlıkların da Haleb'de büyük felaketlerin yaşanmasına sebebiyet verdiği aşikardır. Fakat, bütün olanlara rağmen, Haleb şehri, ticari cazibesinden dolayı, 17. yüzyılda da çevre kentlerden ve kırsal kesimlerden göç almaya devam ediyordu. Zira, cizye defterlerindeki kayıtlardan anlaşıldığına göre, bu zamanda, Anadolu'nun doğusu ile Hama, Humus ve Musul bölgelerinden Haleb'e çok sayıda Hıristiyan göç etmişti21.

17. yüzyılda Haleb şehir nüfusunun asıl önemli bölümünü Müslümanlar teşkil ediyordu. Yahudilerin kendilerine ait bir mahallesi olduğu gibi22, bunlar Bendere ve Bahsita mahallelerine de yerleşmişlerdi23. Hıristiyanlar ise kendi mahalleleri olan Cüdeyde'de toplanmışlardı. Fakat, çok sayıda Hıristiyan da Babü'n-Nasr mahallesinde oturuyordu.

1616'da Haleb'de Bahsita mahallesinde 36, Bendere mahallesinde 30 ve Yahudi mahallesinde de 73 olmak üzere, toplam olarak 139 Yahudi hanesi mevcuttu. 1678'de ise Yahudi mahallesinde 70 reaya ve 1 askeri evi ile 22 harap ev ve 1 kaysariye yer alıyordu. Fakat, Bahsita ve Bendere mahallelerinde oturan Yahudiler, sayım defterine, ayrım yapılmadan Müslümanlarla birlikte yazıldığı için, bunların sayısını ayrı olarak vermek mümkün olmamaktadır.

Cüdeyde mahallesindeki Hıristiyanların sayısına gelince; 1616'da 89 hane, 1678'de de 176 reaya evi ile bir çavuş evinden ibaretti. Bu rakamlar bize Haleb şehrinde Hıristiyanların Yahudilerden daha fazla olduğunu göstermektedir. 1617'de Haleb'e gelen Seyyah Simeon'un anlattıklarına bakılırsa Haleb'de oturan Hıristiyanlar Ermeni, Maruni, Süryani ve Rumlar'dan meydana geliyordu. Bunlardan, zeki ve zengin kimseler olarak bahsettiği Ermeniler'in sayısını da 300 hane olarak göstermiştir25. Buna karşın, yine 17. yüzyıl seyyahlarından olan Tavernier ise Haleb ve çevresinde 12 bin civarında Ermeni, 15-16 bin civarında Rum, 10 bin civarında Süryani, 12 bin Maruni ve 250 bin civarında Katolik Hıristiyan olduğunu söylemekte ise de bu rakamlar oldukça abartılıdır ve gerçekleri yansıtmamaktadır.

Haleb şehrindeki gayr-i Müslim nüfusu en açık şekilde Cizye defterlerinde görebilmekteyiz. Bu defterlerden ilkine göre, 1627 yılında Cüdeyde'de 166, Haric-i Babü'n-Nasr'da 120, Ekrad'da 120, Erba'in'de 79, Şimali'de 68, Atvi'de 42, Hezzaze'de 23, Şeri'atlı'da da 8 olmak üzere, 626 nefer Hıristiyan Haleb şehrinde meskûndu. Fakat, bunlardan başka, Diyarbakır'dan 64, Erzurum'dan 5, Van'dan 6, Erzincan'dan 6, Mardin'den 123, Ruha (Urfa)'dan 40, Arabgir'den 32, Gerger'den 14, Hısn-ı Mansur'dan 9, Behisni'den 2, Köycük'ten 20, Sasum (Sason)'dan 85, Rumkal'a'dan 54, Kefr Nehm'den 67, Hads'den 35, Hama'dan 24, Humus'dan 24, Trablus'tan 26, Darende'den 7, Musul'dan 23, Hasankeyf ten 6, Kayseri'den 2 ve Şam köylerinden 7 olmak üzere, 681 nefer Hıristiyan da değişik yerlerden Haleb'e gelip yerleşmişlerdi. Dolayısıyla, 1627'de Haleb şehrinde toplam olarak 1.307 nefer Hıristiyan bulunmaktaydı. Bu zamanda Yahudilerin sayısı ise 377'si yerli ve 73'ü de Efrenc olmak üzere toplam olarak 450 idi.

1659 yılına gelindiğinde Haleb şehrinde, Cüdeyde, Babü'n-Nasr, Ekrad, Erba'in, Şimali, Atvi, Hezaze ve Şeri'atlı mahallelerinde olmak üzere, toplam olarak 586 nefer yerli Hıristiyan oturmaktaydı. Ayrıca, Efrenc, Diyarbakır, Erzurum, Van, Mardin, Sasum, Ruha, Arabgir, Gerger, Hısn-ı Mansur, Behisni, Rum-kal'a, Kefr Nehm, Hads, Hama, Humus, Trablus, Ba'albek, Darende, Hasankeyf, Musul ve Kayseri'den gelen toplam 609 nefer Hıristiyan da Haleb'e yerleştiğinden şehirde 1659 yılında 1.195 nefer Hıristiyan bulunmaktaydı. Bu zamanda Yahudilerin nüfusuna gelince; 377 neferi sakin, 73 neferi Efrenc ve 112 neferi de önceki defterde mevcut olmayanlar (hariç ez-defter) olmak üzere, toplam olarak 562 kişiden ibaretti. 1659'da şehirdeki toplam gayr-i Müslim nüfusu ise 1.757 yetişkin erkekten ibaretti. Ayrıca, Haleb şehrinden Adana, Rumkal'a, Antakya ve diğer kazalara perakende olmuş yani dağılmış olan Hıristiyanlar da mevcut olup, bunların toplam sayısı da 1.235 nefer idi.

Haleb'e yapılan Hıristiyan göçleri, Doğu Anadolu'daki Ermeni köyleri, Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Irak'taki Süryani yerleşim birimleri ile Suriye'nin Trablusşam ve Hama bölgelerinin Arapça konuşulan Rum Ortodoks köyleri olmak üzere, temelde üç ana kökene dayanmaktaydı. Süryani göçmenlerin çoğu ya Mardin'den ya da Diyarbakır'dan gelmişti ve "Iraki" adıyla satılan siyah-beyaz çizgili bir tür kumaş dokumacılığında ustaydılar. Bunların Haleb'e gelişleri şüphesiz ürettikleri malın pazarını genişletme arzusuyla bağlantılı olmakla birlikte, Güneydoğu Anadolu'da "gelenekçiler'le Katolikler arasındaki dinsel gerilimin de bu yöne yapılan göçte rolü olabilir. Şehirdeki Fransız tüccarların varlığından dolayı, 1627'den beri Haleb'de Katolik rahipler de ikamet ediyordu ve bunların bir kısmı Diyarbakır ve Mardin gibi uzak yerlere de gitmişti. Haleb, Süryaniler arasındaki dinsel muhalifler için bir tür mıknatıs gibiydi; 18. yüzyıl sonlarında kentteki Süryanilerin ezici çoğunluğu Katolikti. Hıristiyan göçlerinin yanı sıra, Haleb şehri, Yeni Culfa'dan gelen ciddi bir Ermeni nüfusa da geçici ev sahipliği yapıyordu. Daha 1600 civarında Culfa Ermenilerinin Haleb'deki varlığı büyük sayılara ulaşmıştı ve şehrin Ermeni nüfusunun çoğunluğunu onlar oluşturuyordu. Bu varlıklı İran Ermenileri, Haleb'deki Ermeni cemaati içinde genel bir kültürel yenilenme hareketinin başlamasına da yardımcı oldular.

1691 yılında Haleb şehrinde, 250'si a'la, 1.550'si evsat, 3.910'u da edna olmak üzere, toplam olarak 4.710 nefer Hıristiyan bulunmaktaydı. Toplam sayısı 545 nefer olan Yahudilerin ise 35'i a'la, 160'ı evsat, 350'si de edna idi. Yani, Haleb'deki Hıristiyanların % 5,3'ü, Yahudilerin de % 6,5'i refah içerisinde yaşıyordu. Haleb şehrindeki Yahudi ve Hıristiyanların çoğunluğu (Hıristiyanların % 83'ü, Yahudilerin % 64'ü) "edna" yani fakir sayılabilecek bir durumda idi. Geriye kalan gayr-i Müslimler ise, orta seviyede bir geçim standardına sahip olan kimselerdi. Fakat, seyyahların gözlemlerine bakılırsa Haleb'deki gayr-i Müslimler, özellikle de Ermeniler, refah içerisinde yaşıyorlardı. Dolayısıyla, buradaki "edna" tabiri yoksul olanların durumunu ortaya koymakta tek başına yetersiz kalmaktadır.

Avarız-hane defterlerinde vergiye esas olan evler, "a'la" (iyi), evsat (orta) ve "edna" (zayıf) olmak üzere, üç kategoriye ayrıldığından bu verilerden hareketle şehirde yaşayan halkın ekonomik durumu hakkında da bir değerlendirme yapmak mümkündür. Buna göre, 17. yüzyılın ikinci yarısında Haleb şehrinde yaşayan reayanın ekonomik durumu çoğunlukla normalin altında idi. Yani halkın büyük çoğunluğu geçimini güçlükle sağlayabiliyordu. Reayanın ancak 372'si yani % 4'ü ekonomik bakımdan iyi durumda olup, 1.930'u yani % 21'i orta seviyede, 6.832'si yani % 75'i de yoksulluk sınırındaydı (bkz. Tablo-19).

Hıristiyanlar, Müslüman ve Yahudilere nazaran çok daha iyi durumda idiler. Zira, 1678'de Hıristiyan mahallesinde (Cüdeyde) yer alan 176 reaya evinin 31 'i a'la, 69'u evsat, 76'sı da edna idi. Zengin kişilerin oturduğu evler ise daha ziyade Bahsita, Cellûmü 'l-Kübra, Kal 'atü 'ş-Şerif, Bab-ı Kinnesrin, Musabin, Ferafire, Teli Arranin, Haric-i Babü'n-Nasr ve Elmacı adlı mahallelerde yer almaktaydı. Bu mahalleler, zengin tüccarların da oturdukları şehir merkezine (Medine) yakın olan yerlerdi. En yoksul kişilerin oturdukları evler ise; Kavansa, Makam, Göllücek, Kadı'asker, Kastta, Nûhiyye, Dellalin ve Şeyh Yaprak adlı mahallelerde bulunmaktaydı.

Haleb şehrinde yaşayan ve askeri olarak nitelendirilen yeniçeri, sipahi ve cebeciler reayaya nazaran daha iyi durumda idiler. Fakat, seyyidler için aynı şeyi söylemek pek mümkün görünmemektedir. Yine, Haleb Kalesi'nde görev yapan erlerin de durumu pek iç açıcı değildi; 165 kale erinden sadece 9'unun durumu iyi, 30'u vasat ve 126'sı da yoksulluk sınırında idi.
Öte taraftan, mülk olan kaysariyelerin durumlarının genellikle iyi olduğu, fakat, vakıf kaysariyelerin pek de iyi durumda olmadıkları görülmektedir.

Tablo-19 Ekonomik Durumlarına Göre Reaya Nüfusunun Mahalle ve Sokaklara Dağılımı (1678)

MahallelerSokaklarıA'laEvsatEdnaToplam
'Anter265361
'Akabe83095133
Akyol947165221
Altun-Boğa5187396
Bostan5104459
Dehdile122032
Bab-ı Kinnesrin141789120
Bahsita maa Yahudiyan1664181261


MahallelerSokaldartA'laEvsatEdnaToplam
eş-Şeyh152026
Bendere maa Yahudiyan3237298
Beyyada2177897
'Aynani24410
Ferid Oğlu5510
Hoca Sa'dullah3172343
Cami'ü'l-'Ubeys83498140
Cellûmü'l-Kübra1669230315
Cellûmü's-Suğra74070117
Cisr-i Zelahif166572
Cübb-i Esedullah522106133
Cübeyle240161203
Cüdeyde-i Nasara316976176
Çukur Kastel6143656
Çukurcuk1141833
Dahil-i Babü'n-Nasr3153654
Dahil-i Babü'n-Neyreb829156193
Debbağatü'l-'Atik3226186
Dellalin88896
Dudular78188
Ebrac2224670
Ekrad-ı Balat188199
Elmacı103361104
Ferafire93372114
Ferrayin1138094
Göllücek3333
Haccac nam-ı diğer Cübb3137894
Karaman
Hamza Bey53989133
Hanü's-Sebil193040
Harab Han3104558
Haric-i Babü'l-Cinan
'Abire36136172
Şüca'1206687
Haric-i Babü'n-Nasr
'Atvi-i Kebir1103344


MahallelerSokaklarıA'laEvsatEdnaToplam
'Atvi-i Sağir41620
Abdülhayy7182853
Abdürrahim145165
Bali2131833
Besatine1175775
Ekrad113765113
Erba'in3375898
Gattas81018
Hezzaze108999
Ibn Menfûş3121530
Ka'ka6152647
Kavvas122133
Kir39315
Mağarbiliyye3142643
Şabûra12811
Şimali141933
Tubeyle82432
Tûma Abdülaziz47920
Tûma Beşara4211944
Tûma Hedaya1111123
Zahre392133
Havarina nam-ı diğer321124148
Dahil-i Babü'l-Makam
Ibn Mar'aşi5212147
Ibn Nuseyr493649
Ibn Ya'kûb62187114
Kadı'asker84250
Kal'atü'ş-Şerif1437116167
Karlık13390124
Kasila17184201
Kastel-i Maverdi2133752
Kavansa118100119
Kellase447202253
Makam63238
Me'adi1487101
Megayir188291


MahallelerSokaklarıA'laEvsatEdnaToplam
Menendi nam-ı diğer Kozanlı~205474
Meşarika175967
Meşatiye34649
Meydancık125870
Muhammed Bey220121143
Kattan1143348
Musabin13204982
Nefs-i Yahudiyan3244370
Nûhiyye46771
Küçük Kellase631221
Oğul Bey6236089
'Atnış314
Saçlı Han-ı Fevkani1138094
Saçlı Han-ı Tahtani97281
Safsafa nam-ı diğer Haric-i Babü'n-Neyreb798105
Sahat Biza428254286
Sûhtalı217293
Süveykatü'l-'Ali8273671
Süveykatü'l-Hatim6143858
Şakir Ağa103242
Şeri'atlı
Cübeybe3143956
Ebubekir183048
Mezra'a132538
Mu'attama22123
Sa'dullah Çelebi143650
Sabûra11112
Şemsiye393648
Tavil82836
Zehre2121327
Ziyaret154349
Şeyh Yaprak nam-ı diğer Şeyh Arabi1795103
Şümeysatiyye33082115


MahallelerSokaklarıA'laEvsatEdnaToplam
Tatarlar126678
Teli 'Arranin135265
Türbetü'l-Gureba31133Al
Zaviye12223
Zukakü'l-Meşk262735
Toplam372193068329134


Son olarak, Haleb şehrindeki nüfusun icra ettikleri mesleklerden de bahsetmek yararlı olacaktır. Mustafa Öztürk'ün tespitine göre, 1616 yılında Haleb şehrinde çok sayıda, imam, müezzin, kethüda, muallim, müderris, hatip, katip, subaşı, çavuş, muhzır, bölükbaşı, mahalle kethüdası ve tercüman gibi, resmi görevlilerin yanı sıra (toplam olarak 250 kişi), değişik iş dallarıyla meşgul olan çok sayıda esnaf da bulunmaktaydı (toplam olarak 425 kişi). Bu esnafların çoğu, tüccar (33 kişi), dellal (24 kişi), boyacı (24 kişi), ipekçi (hariri), hammal (20 kişi), kahveci (19 kişi) gibi, çeşitli ticaret ve zanaatla uğraşmakta idiler. Yine, insanların gıda ve temizlik gibi zaruri ihtiyaçlarını karşılayan, habbaz (20 kişi), kasap (29 kişi), berber (25 kişi), değirmenci (5 kişi), uncu (5 kişi) ve eskici (3 kişi) gibi esnafların da sayıca fazla oldukları görülmektedir.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: 17. Yüzyılda Haleb'in NÜFUS'U

Mesajgönderen TurkmenCopur » 13 Ara 2010, 18:23

B. KIR NÜFUSU

Haleb eyaletinde, Haleb ve Antakya şehirlerinden başka, nüfusun önemli bir bölümü de kırsal kesimde yani kasaba ve köylerde yaşıyordu. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, 1616 tarihli avarız-hane defterinde Haleb şehrinin yetişkin erkek nüfusu fert fert belirtilmiş olmasına rağmen, kasaba ve köyler nüfusu için aynı hassasiyet gösterilmemiş; bu yerlerin adlarıyla birlikte sadece avarız-hanesi toplamı verilmiştir. Gerçek nüfus yer almadığı için, bu defterdeki verilerden hareketle kasaba ve köylerin nüfusunu tespit etmek mümkün olmamaktadır. 1678 tarihli avarız-hane defterinde ise kasaba ve köylerin yetişkin erkek nüfusu fert fert gösterilmiştir. Bu defterde, Haleb ve Antakya şehirlerindeki ev, kaysariye ve havşlar vergilendirmede esas olarak alınmış; kasaba ve köylerde ise vergi mükellefi olanlar "nefer" olarak yazılmıştır.

Aşağıdaki Tablo-22'den de anlaşılacağı üzere, Haleb eyaleti kasaba ve köylerinde 1678'de toplam olarak 24.744 yetişkin erkek bulunuyordu. Bu nüfusun % 95'ini herhangi bir resmi görev ya da dini kimlik taşımayan reaya meydana getiriyordu. Toplam sayısı 23.449 olan reayanın asıl önemli bölümünü 22.082 neferle Müslümanlar teşkil ediyordu. Ayrıca, eyaletin kırsal kesiminde 639 nefer Hıristiyan reaya ile 725 nefer Yahudi ve 3 nefer de Kıbti reaya yer alıyordu. Bunlardan başka, Hıristiyan olduklarını tahmin ettiğimiz 86 nefer Zeytûni cemaati ile 100 nefer perakende olmuş bir grup daha bulunmaktaydı.

Reayadan sonra, seyyidler 363 nefer ile kır nüfusunun ikinci önemli kesimini teşkil ediyorlardı. Bunlar, genellikle eyaletin Sermin (84 nefer), Eriha (74 nefer), Bakras (47 nefer), Ma'arretü'l-Mısrin (45 nefer), Cisr-i Şuğûr (23 nefer), Harim (16 nefer) ve Ermenaz (9 nefer) bölgelerinde toplanmışlardı. Kırsal kesimde en fazla seyyidin bulunduğu köyler Sermin ve Eriha kazalarında yer almaktaydı (bkz. Ekler).

Tablo-22 Kır Nüfusu (1678)

Sosyal SınıflarNefer Sayısı
Müslüman Reaya22.082
Hıristiyan Reaya639
Yahudi Reaya725
Kıbti Reaya3
Zeytûni Cemaati86
Perakende100
Askeri95
Müstahfızan83
Derbendci2
Menzilci135
Sekban4
Barutçu9
Seyyid363
imam, hatip ve müezzin187
Kadı1
Muhzır7
Mütevelli1
imaret Hademesi35
Kul oğlu106
Haleb Gönüllüleri6
Haleb Çavuşu1
Tevabi '-i a'vane ve paşa19
Zeamet ve Timar Erbabı14
Şeyh Evladı26
Muaf13
Ahi baba1
Tüccar1
Toplam24.744


Hemen hemen her kasaba ve köyde görülen imam, hatip ve müezzin gibi din görevlileri 187 nefer nüfus ile reaya ve seyyidlerden sonra üçüncü sırayı alıyorlardı.
Posta ve güvenlik işlerinden sorumlu olanların sayısı da bir hayli fazlaydı. Tizin kazasında görev yapan 135 nefer menzilciden başka, güvenlik işlerinden sorumlu olan 83 nefer müstahfız ile 2 nefer de derbendci bulunmaktaydı. Bu müstahfızlardan 43'ü Cebel-i Sem'an nahiyesinin Han Tuman köyünde, 40'ı da Cisr-i Şuğûr kasabasında görev yapmaktaydı. Derbendciler ise Dergüş kazasında stratejik bakımdan önemli olan yolların güvenliğini temin ediyorlardı.

Diğer taraftan, 106 nefer olan kul oğulları ile 95 nefer olan askeriler (yeniçeri, cebeci ve sipahiler) de kırsal nüfusun diğer önemli bölümünü meydana getirmekte idiler.
Bütün bunlardan başka, eyaletin kırsal kesiminde şeyh evladı, ahi baba, Haleb gönüllüleri ve çavuşlan, tüccar, muaf, kadı, muhzır, imaret hademesi, mütevelli, zeamet ve timar erbabı gibi çeşitli görevliler de bulunmakta olup, bunların da toplam sayısı 138 idi.

C. EYALET NÜFUSU

Aşağıdaki Tablo-23'te de görüleceği üzere, 1678 yılında Haleb eyaletinde toplam olarak 37.826 ev, nefer ve kaysariye yer almaktaydı. Nüfusun asıl önemli bölümünü şehir, kasaba ve köylerde oturan ve herhangi bir resmi görev ya da sıfatı bulunmayanlar teşkil ediyordu. Bu kesimin toplam nüfusu 33.928 olup, eyalet nüfusunun % 90'ını teşkil ediyorlardı.
Haleb eyaletinde reayadan sonra nüfus bakımından kalabalık olan ikinci zümreyi seyyidler teşkil ediyordu. Bunların toplam sayısı 652 olup, eyalet nüfusunun % 1,7'sini meydana getiriyorlardı. Bunlardan başka eyalette, cebeci, yeniçeri ve sipahi gibi askeri sınıf mensupları, kale görevlileri (müstahfızan), imam, hatip ve müezzinler, vakıf mensupları, derbendci ve menzilciler, kul oğulları, imaret hademeleri, gönüllüler, mahkeme görevlileri ile timar ve zeamet erbabı olan kimseler de nüfusun diğer kısmını meydana getirmekte idiler.
Öte taraftan Haleb ve Antakya şehirlerinde ev, oda ve bazen de kulübelerden oluşan kaysariye ve havşlar da yer alıyordu. Fakat, avarız-hane defterlerinde mülkiyet esas alınarak bu yerlerin sadece sahipleri gösterildiği için, bu ev, oda ve kulübelerde kimlerin oturduğu ve toplam kaç kişiden ibaret olduklarım tespit etme imkanına sahip değiliz.

Netice itibariyle, Haleb eyaleti 17. yüzyılın son çeyreğinde takriben 260-300 bin kişiden oluşan tahmini nüfusuyla Osmanlı Devletinin nüfus bakımından kalabalık olan eyaletlerinden birini teşkil etmekteydi.

Tablo-23 Eyalet Nüfusu (1678)

Sosyal SınıflarEv ve Nefer Sayısı
Reaya33.928
Askeri254
Müstahfızan248
Derbendci2
Menzilci135
Sekban4
Barutçu9
Seyyid652
imam, hatip ve müezzin ve kadı325
Muhzır7
Mütevelli1
imaret Hademesi41
Kul oğlu106
Haleb Gönüllüleri ve Çavuşları42
Tevabi'-i a'vane ve paşa19
Zeamet ve Timar Erbabı71
Şeyh Evladı26
Muaf204
Tekye-nişin2
Ahi baba1
Tüccar1
Tercüman3
Paşa konağı35
Fakir137
Saray2
Mahkeme görevlileri2
Vakıf Evler408
Kaysariye ve Havşlar196
Harap965
Toplam37.826
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Haleb Sancağı ve Haleb Türkmenleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir