Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Osmanlı İdaresi Altında Maraş

Burada Maraş Sancağı ve Dulkadirli Türkmenleri hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

Osmanlı İdaresi Altında Maraş

Mesajgönderen TurkmenCopur » 12 Ara 2010, 18:07

OSMANLI İDARESİ ALTINDA MARAŞ

A- Maraş'ın Osmanlı'ya Bağlanmasından Sonra

Bölgede Çıkan İsyanlar


Osmanlı Devletinin yönetimi altına aldığı bölgelerde, mutlak bir merkeziyetçilikten ziyade, alınan bölgenin kendi özel durumuna göre farklı idare tarzı uyguladığı bilinmektedir. Osmanlı dahilindeki eyaletlerin ve onların bölündüğü sancakların sayısı, genellikle sınırların genişlemesine paralel olarak artmış, bazen de çeşitli idari mecburiyetlerin etkisiyle bu sayı azalmıştır. Maraş ve civarında, başka bir ifadeyle Vilayet-i Türkman diyarı, Osmanlı sınırlarına katıldıktan sonra burada hemen bir eyalet kurulmadığı anlaşılmaktadır. Kemal Paşa-zade, Şehsuvar Oğlu Ali Bey'in 1522 yılında öldürülmesinden sonra onun yönetimi altındaki vilayetlerin beş sancağa bölündüğünü belirtse de bu beş sancak müstakil bir eyalet altında gözükmemektedir, en azından ilk yıllar için bu böyledir.

Maraş ve Elbistan'ın birer sancak olarak 1522 yılında Rum Eyaleti'ne ilhak edildiği görülmektedir. Kısa bir süre Rum Eyaleti'ne bağlanan Maraş ve Elbistan bir süre sonra, Rum Eyaleti'nden ayrılarak Karaman Eyaleti'ne bağlanır. Bölgenin Osmanlı idaresi altına girmesini müteakip yapılan tahrirlerde eyalet ve beylerbeyi tabirine ilk yıllar için rastlanılmamaktadır. Maraş ve civarındaki timarların Dulkadirlilere belirlenen usuller ölçüsünde dağıtılması için Karaman Beylerbeyliğine gönderilen fermanlardan ve bu aradaki Osmanlı idari düzeninin durumundan, Maraş'ın 1523 yılından 1531 yılına kadar Karaman Eyaleti'ne bağlı olduğu anla-şılmaktadır. 1531 yılma kadar kaynaklarda Maraş veya Dulkadir beylerbeyine rastlanmamakla birlikte 1531 yılından itibaren Dulkadir beylerbeyinin isminin bazı kayıtlarda geçtiği görülmektedir.

Burada Sicilli Osmani'de geçen bir kaydı belirtmekte yarar vardır:

Karaçinoğlu Ahmet Paşa'nın ölmeden Maraş Beylerbeyi olduğu ve H.930/M.1523 yılında öldüğü belirtilmektedir. Oysa bu tarihte Maraş ve civarı yukarıda da görüldüğü üzere önce Rum, sonra da Karaman Beylerbeyliği'ne bağlanmıştır.

1531 yılında İran beylerinden Olama Han'ın Osmanlılara sığınması üzerine, kendisine Bitlis hanlığı verilerek bu tarafa yollanmış ve yardım etmek üzere Diyarbakır ve Zülkadriye beylerbeyinin askeriyle birlikte hazır olmaları istenmiştir. Bu bilgiler ışığında bölgede Dulkadir Eyaleti'nin 1531 yılından sonra kurulduğu ortaya çıkmaktadır. Bu tarihe kadar beylerbeyliğinin kurulamamasında acaba bölgenin Osmanlı topraklarına katılmasından sonra, dirlikleri ellerinden alınan Dulkadirli beylerinin bölge ve civarında çıkmış olan bazı isyanlara destek vermesi olabilir mi? Şehsuvar Oğlu Ali Bey'in öldürülmesinden sonra Dulkadirli sipahilerinin ellerindeki timarlar alınıp hazineye katılmıştı. Bu durum Osmanlı Devletine pahalıya mal olan, isyanların arka arkaya çıkmasına sebep olmuştur.

1526 yılında Bozok Sancağı'nın tahriri yapılırken, tahrir görevlilerinin bölge halkına karşı sert tutumları ve bazı yerlerde fazla vergi yazmaları yüzünden, Söklen oymak beyi Musa fazla vergilerin indirimini istemiş, isteğinin reddedilmesi ve hakarete uğraması üzerine tahrir görevlilerinden bazılarını öldürerek isyan etmiştir. İsyanı bastırmak isteyen Karaman Beylerbeyi Hürrem Paşa başarılı olamadığı gibi, kendisi de yapılan savaşta ölmüştür. Durumun ciddiyeti üzerine bölgeye gönderilen büyük bir orduyla isyan bastırılmış, yapılan savaşta isyanın elebaşıları öldürülmüş ve asiler dağıtılmıştır.

Bir yıl sonra Bozok Sancağı'nda yeni bir ayaklanma olur. İsyancıların başında Dulkadirli Zünnunoğlu vardır, üzerine gönderilen Rum beylerbeyini yenmiş ise de, Diyarbekir beylerbeyi ile yaptığı savaşta yenilerek canını zor kurtarmıştır.

Aynı yıl çıkan Kalender Çelebi isyanı daha önemliydi. Kalenderoğlu-Kalenderşah adında Hacı Bektaş müridlerinden bir kişinin etrafındaki binlerce insanla birlikte isyan ettiği görülür. Tarihlere Kalender Çelebi isyanı olarak geçen bu olay, Anadolu'da on binlerin bölge idarecilerinden kaynaklanan sıkıntılarını göstermesi bakımından önemlidir. Çünkü yerel yöneticilerin halka zaman zaman zulmettikleri bilinmektedir. Kalender Çelebinin başlattığı isyana bir süre önce dirlikleri ellerinden alınan Dulkadirli Türkmenleri de destek verince isyanın coğrafyası genişler. Kalender Çelebi, üzerine gönderilen orduları yenmiş, Karaman Beylerbeyi Mahmut Paşa çarpışmada maktul düşmüştür. İsyanın bastırılıp bölgede huzur ve sükunun sağlanması için Veziriazam İbrahim Paşa görevlendirilir. İbrahim Paşa, Kalender Çelebiye katılan Dulkadirli sipahilerine her ne sebeple olursa olsun ellerinden dirlikleri alınanlara, dirliklerinin verileceği haberini gönderir. Bunun üzerine Dulkadirliler'in büyük bir kısmı isyandan vazgeçer. Duikadirlilerin ayrılması ile gücü sarsılan Kalender Çelebi yapılan savaşta yakalanarak idam edilir etrafındaki güç de dağıtılır.

Aynı dönem içerisinde arka arkaya gelen bu isyanların iki sebebi bulunmaktadır; ictimai-iktisadi ve dini-mezhebi. Kalenderoğlu isyanının bastırılmasından sonra Maraş ve çevresinde asayişi sağlamak için Veziriazam İbrahim Paşa birtakım idari düzenlemeler yapmıştır. Bölgede asayiş sağlandıktan sonra Dulkadirli eyaletinin kurulması çalışmaları başlamış olabilir. Bundan sonra tam olarak Osmanlı Devleti hizmetine giren Dulkadirli beyleri daha önce Osmanlı Sultanları ile kurdukları akrabalık yüzünden ihmal edilmemişler, bunlara Rumeli ve Anadolu'nun değişik yerlerinde beylerbeyliği ve sancak beyliği görevleri verilmiştir. Her ne kadar Dulkadirli Eyaleti'nin kuruluşu buraların Osmanlı topraklarına katılmasından hemen sonra olmamışsa da, Maraş ve civarının geniş kapsamlı tahririnin H.931-32/M.1524-25 yıllarında yapıldığı anlaşılmaktadır.

B- İdari Yapı

1- İlk İdari Taksimat


Maraş ve çevresi 1522 yılında Osmanlı Devleti yönetimi altına katıldıktan sonra tahriri yapılmıştır. Tahrirde, bölgenin nasıl bir idari yapıda olduğu tam olarak belirtilmeyip, Elbistan ve Maraş, Vilayet-i Dullkadriye'ye bağlı iki ayrı sancak olarak gözükmektedir. Maraş'a ilk Sancak Beyi olarak ise İskender Bey 451 199 akçe hasla atanmıştır.

Buradaki vilayet tabiri muhtemelen bir idari birim olmaktan ziyade coğrafi bir bölgeyi işaret etmektedir. Bu tabirle ilgili farklı görüşler bulunmaktadır; Halil İnalcık "sancak merkezi", Tayyib Gökbilgin "küçük mıntıka", Heffenıng "beylerbeyinin idaresi altındaki büyük idari bölge", İlhan Şahin, "coğrafi bölge", Tuncer Baykara, "bir şey üzerinde hakimiyet, belirli bir coğrafi alan, yöre, memleket, Osmanlı sancaklarının bir alt birimi, nahiye" olarak açıklamakta, vilayet tabirinin nahiye olarak gerek Maraş'ta, gerekse Ordu'da72 karşımıza çıktığını görmekteyiz.

a. 1523 Tahririne Göre İdari Taksimat

1523 yılında hazırlanan timar tevcih defterine göre Maraş, Maraş Nahiyesi, Keferdiz Nahiyesi, Pazarcık Nahiyesi, Gügerciniik Nahiyesi, Benak? (Tekak) Nahiyesi, Kargılık Nahiyesi, Kars Nahiyesi-Vilayeti ve Andırın Nahiyesi'nden oluşmaktadır. (Tablo I)

2- 1525-26 Tahririne Göre İdari Taksimat

1525-26 yılında yapıldığı tahmin edilen bu tahrir, Kanuni Sultan Süleyman'ın tahta çıkışından ve bölgenin Osmanlı idaresi altına girmesinden hemen sonra yapılan en kapsamlı tahrirdir. 1523 yılına göre idari statüde köklü değişiklikler yapılmıştır. Ama yine de idari statüde tam bir oturmuşluk görülmemektedir. Bu tahrirde Elbistan, Maraş Sancağı'na bağlı kazadır. TD 402'nin eksik olduğunu yukarıda belirtmiştik, bu defterin eksikliğini, icmali olan TD 998'den giderebiliyoruz. Buna göre Maraş Sancağı'na bağlı Maraş Kazası, Elbistan Kazası, Kars ve Zamantı Kazaları da bulunmaktadır. Bu tahrirde Maraş Kazası'nın idari taksimatında da değişiklikler olduğu gözlenmekte ve nahiye sayısında hayli artış görülmektedir.

Maraş Kazası'na bağlı nahiyeler:

Maraş, Kemer, Keferdiz, Kara Hayıt, Aladinek, Pazarcık, Gügerciniik, Göynük, Tekak (Tiyek), Kargılık, Haruniye, Andırın, Zeytun-Firnos ve Bayındır'dan oluşmaktadır. (Tablo I).

3- 1563 Tahririne Göre İdari Taksimat

Kanuni Sultan Süleyman'ın son zamanlarına doğru yapılan tahrirde Maraş Kazası'nın idari statüsünde bazı değişikliklerin yapıldığını görmekteyiz. Daha önceki tahrirlerde Maraş Kazası'na bağlı olan Gügercinlik Nahiyesi bu tarihte kaza olmuştur. Yine daha önceki tahrirlerde Maraş Sancağı'na bağlı olarak gözükmeyen Hısn-ı Mansur (Adıyaman), kaza olarak Maraş'a bağlanmıştır.

Gügercinlik'in kaza statüsüne geçmesinden dolayı bazı nahiyeler buraya bağlanmış ve Maraş Kazası'nda yeni bazı nahiyeler ihdas edilmiştir. Bundan önceki tahrirde Maraş Kazası'na bağlı olan Andırın, Haruniye ve Bayındır nahiyeleri bu tahrirde Maraş Sancağı dahilinde gözükmemektedirler. Muhtemelen bu nahiyeler Kars-ı Zülkadriye Sancağı'na bağlandılar. Bu tarihte Maraş Kazası'nın idari taksimatı şöyledir; Nahiyeler; Maraş, Camustil, Kuru Pınar, Kemer, Keferdiz, Kara Hayıt, Pazarcık, Aladinek, Göynük, Bertiz, Zeytun ve Yenice Kale'den oluşmaktadır. (Tablo I)

4- 1579 Tahririne Göre İdari Taksimat

1579 yılında yapılan sipahi yoklama defterine bakıldığında, bu tarihteki idari taksimat ile 1563 yılındaki idari taksimat arasında herhangi bir değişikliğin olmadığı görülmektedir. Bu defterdeki Maraş Kazası'na bağlı nahiyeler; Maraş, Kara Hayıt, Pazarcık, Camustil, Zeytun, Bertiz, Göynük, Kuru Pınar, Yenice Kale, Aladinek, Kemer ve Keferdiz'den oluşmaktadır. (Tablo I)

S.15231526-271563
NoTD 124TD 402TD 998TK 101
Kaza-i MaraşKaza-i MaraşKaza-i Maraş
1N. MaraşN. MaraşN. MaraşN. Maraş
2N. KeferdizN. KemerN. KemerN. Camustil
3N. PazarcıkN. KeferdizN. KeferdizN. Kuru Pınar
4N. GügerciniikN. Kara HayıtN. Kara HayıtN. Kemer
5N. TekakN. Aladinek-ArabanN. Aladinek-ArabanN. Keferdiz
(Tiyek)
6N. KargılıkN. PazarcıkN. PazarcıkN. Kara Hayıt
7N. GügerciniikN. GügerciniikN. Pazarcık
8N. GöynükN. GöynükN. Aladinek
9N. TekakN. Tekak (Tiyek)N. Göynük
(Tiyek)
10N. KargılıkN. KargılıkN. Bertiz
11N. HaruniyeN. HaruniyeN. Zeytun
12N. AndırınN. AndırınN. Yenice Kale
13N. Zeytun-FirnosN. Zeytun-Firnos
14N. BayındırN. Bayındır


Kaynakça
Kitap: XVI. Asırda Maraş Kazası
Yazar: İbrahim Solak
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13980
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: OSMANLI İDARESİ ALTINDA MARAŞ

Mesajgönderen TurkmenCopur » 24 Ara 2010, 20:47

OSMANLI FETHİ VE TAHRİRLER

Ali Bey'in öldürülmesinden sonra Dulkadirli ülkesi Osmanlı topraklarına katılarak Maraş merkez olmak üzere bir eyalet haline getirildi. Dulkadir Beyliği içinde olan Bozok bölgesi ise ayrı bir sancak olarak Osmanlı idaresine bağlandı.
Osmanlı Devleti, fethedilen her bölgede olduğu gibi Bozok ve Maraş bölgelerinde de tahrire başladı. Ancak tahrir yapılırken ekinliğine fazla vergi yazılan Söklen Oğlu Musa, itirazı kabul edilmediğinden 1526 yılında isyan etti. İlyazıcı Kadı Muslihiddin ile Sancak Beyi Ahmet Paşa oğlu Mustafa Bey'i öldürdü. Bu olayı aynı bölgede Atmaca adlı bir kişinin ayaklanması takip etti. Atmaca, Karaman Beylerbeyi Hürrem Paşa'yı Kanak'da ağır bir yenilgiye uğrattı. Hürrem Paşa ile İçil ve Kayseri sancak beyleri savaş meydanında kaldılar. Asi kuvvetleri takibe çıkan Sivas Beylerbeyi Hüseyin Paşa da Atmaca karşısında yenilerek çekildi ve o da Sivas'ta öldü. Diyarbakır Beylerbeyi asilerin yolunu kesmeye çalıştı ise de Atmaca'yı ele geçiremedi. Atmaca'dan sonra Dulkadirli Zünnunoğlu ayaklandı. Sivas Beylerbeyi Yakup Paşa'yı yenen Zünnunoğlu Pasin ovasında Hüsrev Paşa karşısında büyük zayiat vererek canını zor kurtarıp İran'a kaçtı.

Aynı yıl Kalender Çelebi isyanı patlak verdi. Kalender Çelebi'nin etrafına toplanan otuz bine yalan asilerin büyük bir kısmım, Maraş-Elbistan bölgesinde Dulkadir Beyliği'nin ortadan kaldırılmasından soma dirlikleri ellerinden alınmış sipahiler teşkil ediyordu. Kalender Çelebi üzerine gönderilen Anadolu Beylerbeyi Behram Paşa ile Karaman Beylerbeyi Mahmud Paşa Tokat civarında yapılan savaşta yenilerek telef oldular. Hüsrev Paşa tarafından yolu kesilen Kalender Çelebi, Bağdat tarafına geçmek için Kayseri-Elbistan arasındaki Sarız'a gitti. Anadolu ve Karaman kuvvetlerinin yenilmesi, Sadrazam İbrahim Paşa'yı Kalender Çelebinin niçin bu kadar güçlendiğini araştırmaya şevketti. Nihayet Kalender Çelebi'nin etrafına toplananların büyük bir kısmının dirlikleri kesilmiş sipahiler olduğu anlaşıldı. Eski Dulkadirli sipahilerine dirliklerinin verileceği vadedildi. Bu vaad üzerine Kalender Çelebi'nin etrafında çok az bir kuvvet kaldığından isyan bastırılarak ilk tahrir gerçekleştirilmiş oldu.

Başbakanlık Arşivi'nde 402 numarada kayıtlı olan Tahrir Defteri bu yapılan ilk tahrire aittir. Nitekim defterin hemen her sayfasında "Alaüddevle Bey ve Ali Bey'den mukarrernamesi olmağın tevcih edildi..., Merhum Ali Bey'den mektubu olmağın..." gibi kayıtlara rastlanmaktadır. Ancak, bu defterin sayfalarının büyük bir kısmı çürüyerek tahrip olduğundan tamamı okunamamaktadır.
Yayma sunduğumuz 1563 tarihli defter ise Maraş sancağına ait bilinen ikinci ve son tahrir defteridir. Bu tahriri Sinan Paşa oğlu Aksaray Mirlivası Mahmud Bey gerçekleştirmiş, katipliğini de Abdullah oğlu Behram adında birisi yapmıştır. Dua kısmındaki kayıttan tahririn Ekim 1563 tarihinde tamamlandığı anlaşılmaktadır.

İDARİ BÖLÜNÜŞ

1563 tarihli Maraş Tahrir Defteri'ndeki bilgilere göre Maraş sancağı; Maraş, Güvercinlik, Hısn-ı Mansur (bugünkü Adıyaman), Elbistan ve Zamantu (Kayseri'ye bağlı Pınarbaşı çevresi) kazalarını içine almaktadır (Harita: 1).

Bu kazalardan Maraş'ın, 12 nahiyesi mevcut olup bunlar; Ahır dağının güneyindeki Maraş ovası ve çevresini içine alan Maraş merkez nahiyesi, Maraş ovasının batısında Aksu'nun güneyinde Camustil, onun güneyinde uzanan Kurupınar, Maraş ovasının güneyindeki çukur sahada Sağlık ovasını içine alan ve Kara-göl ovasına kadar uzanan Kemer, Kartal (sof) dağının kuzeyinde bugünkü Sakçagözü çevresinde Keferdiz, Maraş ovası ile Keferdiz arasında Kara Hayıt, Keferdiz nahiyesinin kuzeydoğusunda Aksu vadisi boyunca uzanan Pazarcık, onun doğusunda Aladinek, Ahır ve Engizek dağları ile Gölbaşı çukur alanı arasında Göynik, Engizek ve Ahır dağları arasında Bertiz (bugünkü Ağabeyli), Ceyhan nehri batısında Berit dağı güneyine düşen sahada Zeytun (bugünkü Süleymanlı) ve onun güneyi ve batısında Ceyhan-Aksu kavşağı ile Çimen ve Çınarpınar dağları arasında Yenice Kale nahiyeleridir (Harita: 2).

Bugünkü Adana-Gaziantep karayolunun güneyinde, Hatay'ın Hassa ilçesine kadar uzanan, batıda Nur (Amanos) dağları ile doğuda Gaziantep platosu arasında bazalt lavların oluşturduğu alçak eşiklerle kuzeyden güneye doğru birbirine zincirin halkaları gibi bağlanan Güvercinlik kazasının Merkez, Tiyek (Tekak) ve Kargulık nahiyeleri bulunmaktadır (Harita: 3).

Maraş sancağına bağlı olmasına rağmen sınırları arasında ortak herhangi bir kısmın bulunmadığı, Maraş merkezinden kuşuçusu 120 kilometre daha doğuda bulunan Hısn-ı Mansur (Adıyaman) kazasına bağlı nahiye bulunmamaktadır (Harita: 4).

Elbistan kazasının 8 nahiyesinden ilki, Elbistan yakın çevresini içine alan Merkez nahiyedir. Bunun güneyinde Şardağ, Koçdağ ve batıda Ceyhan nehri ile sınırlanmış Nergele nahiyesi bulunur. Berit dağı, Ceyhan nehri, Göksün çayı ile çevrelenen alanda Ahsen Dere, Elbistan ovası ile Hezanlı dağı arasında Sarsab, doğuda Aynü'l-Arus, Nurhak dağları ile güneyindeki Engizek dağı arasında Nurhak, bugünkü Afşin çevresinde Orta Niyabet, onun kuzeyinde Hezanlı dağı ile batıdaki Tahtalı dağları arasındaki sahada yer alan Hurman Elbistan kazasının diğer nahiyeleridir (Harita: 5).

Maraş sancağının yüksekliği en fazla olan kazası Zamantu, Zamantu suyu ile Ay görmez dağı arasında yer alan Merkez nahiye ile birlikte dört nahiyeye sahiptir. Tahtalı dağları ile Zamantu suyu arasında Pınarbaşı, Zamantu suyu, Aygörmez dağı ile Korumaz dağı arasında Çörmüşek, Hınzır dağı çevresinde de Hınzırı nahiyeleri bulunur (Harita: 6).

1563 tarihli deftere göre belirlediğimiz bu idari bölünüşte dikkat çeken en önemli özellik, idari birimleri belirleyen sınırların büyük çoğunluğunun ya dağ doruklarından ya da akarsu yataklarından geçirilmiş olmasıdır. Bu da Osmanlı idaresinin sınırlar konusunda doğal çevreye ne kadar önem verdiğinin işaretidir.

Kaynakça
Kitap: MARAŞ TAHRİR DEFTERİ (1563)
Yazar: Refet YİNANÇ, Mesut ELİBÜYÜK
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13980
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Maraş Sancağı ve Dulkadirli Türkmenleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 2 misafir