Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Osmanlı Maraş Tahrir Defterleri Hakkında

Burada Maraş Sancağı ve Dulkadirli Türkmenleri hakkında önemli başlıklar bulabilirsiniz.

Osmanlı Maraş Tahrir Defterleri Hakkında

Mesajgönderen TurkmenCopur » 12 Ara 2010, 17:50

OSMANLI TARİHİNİN KAYNAĞI OLARAK TAHRİR DEFTERLERİ

Osmanlı Devletinin hakimiyeti altındaki toprakların büyük bir bölümü, padişahın mutlak otoritesi altında bulunur ve buralarda timar sistemi uygulanırdı. Osmanlı toprak rejiminin temelini timar sistemi oluşturmaktaydı. Timar genel anlamda herhangi bir yere ait olan vergi gelirlerinden bir kısmının padişah tarafından havale yoluyla bir kişiye tevcih edilmesidir. Timar rejimi, XI. yüzyılda, Türkler'in İslam dünyasını kontrolleri altına almalarından itibaren, kendi askeri teşkilat ve geleneklerini yerel kurumlarla kaynaştırarak ortaya çıkardıkları bir rejimdir. Osmanlılar bu sistemi devrin şartlarına göre daha da geliştirerek bu temel üzerine cihanşümul imparatorluklarını kurabilmişlerdir.

Timar sisteminin uygulanabilmesi yeni fethedilen bölgelerin tahrirlerinin yapılmasına dayanmaktadır. Osmanlı Devletinde, yeni fethedilen bölgelerin genel durumunu ve daha önceki Türk-İslam devletlerinden intikal eden usul ve kaidelere göre uygulanacak idari teşkilat esaslarını tespit etme işlemine tahrir denir. Tahrir, Osmanlı Devletinin idari-mali yapısının temelini oluşturur ve belirli aralıklarla (10-20-30-40 sene) yapılır. Bir böl genin tahririnin yapılmasının, bölgenin yeni fethedilmesi, tahta yeni bir padişahın geçmesi, zamanla genel olarak meydana gelen değişiklikler, vergi gelirlerinin artması veya eksilmesi, tahrir defterleri haricinde kalan gelirlerin tespit edilip kaydedilmesi gibi birtakım farklı sebepleri bulunmaktadır. Tahrir işi için bir emin tayin edilir. Eminler genellikle saygın, güvenilir, bilgili, tecrübeli beylerden ve kadılardan atanır. Eminlere yardımcı olmak üzere bir katip ve bölge kadıları, güvenliklerini sağlamak üzere de timarlı sipahiler görevlendirilir. Tahrirler bölgesel olabildiği gibi, bütün ülkeyi kapsayacak şekilde genel olarak da yapılabilir. Yapılan tahrirler sonucu ortaya çıkan bilgiler önce müsvedde olarak kaydedilir, daha sonra divanda, elde edilen veriler fiyatlandırılıp mufassal defterlere kaydedilir. Mufassal defterlerde, her köyün, mezraanın vergi mükellefleri, birtakım hizmetler mukabilinde vergilerden muaf olanlar, askeriler, kör-topala'ma gibi bedeni özrü bulunanlar ile yaşlı olanlar, seyyid gibi bazı ayrıcalıklı zümreler, uteka (azatlı köle), yetişkin-evli-bekar erkek nüfus, timar-mülk-vakıf sahipleri (toprağı tasarrufuna göre), yetiştirilen ürünler, yetiştirilen hayvanlar ile bunlardan alınan vergi miktarları, kısaca bölgenin sosyal, ekonomik ve kültürel yapısını ihtiva eden bilgiler yer alır. Merkezde hazırlanan bir diğer defter ise, mufassal defterdeki bilgileri ihtiva eden, her köyün ve mezraanın adı ile ödeyecekleri vergi miktarı ve dirlik sahibinin adının yer aldığı, icmal defteridir. Mufassal ve icmal defterlerinden ikişer adet düzenlenir, birer örneği tuğralanarak ilgili eyalet merkezine, diğeri ise Defterhane'ye konulur.

Maraş Tahrir Defterleri

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Tapu Tahrir Defteri Tasnifinde çalışma konusu ile ilgili olarak bir mufassal defter (402 numaralı), bir icmal defter (998 numaralı) ve dört adet timar tevcih defteri (124, 142, 219 ve 331 numaralı) bulunmaktadır. Bunların haricinde muhtelif numaralarda kayıtlı timar ruznamçe defterleri de vardır.
Ankara Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadime Arşivinde de Maraş'a ait bir mufassal defter (101,108 numaralı) ve iki icmal defter (268, 329 numaralı) vardır.

1- TD 124

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-Tahrir Defterleri Tasnifı'nde 124 numarada kayıtlı olan bu Timar Tevcih Defteri, Maraş ve civarı hakkında bilgi veren en eski defterdir. 81 sayfa olan defterin 1-36 sayfaları arası Liva-i Elbistan'a ait timar tevcihlerini, 40-48. sayfalar arası Kayseri Liva-sı'na bağlı Zamantı Nahiyesi'nin timar tevcihlerini ve 50-81. sayfalar arası Maraş'a ait timar tevcihlerini içermektedir. TD 124 'ün yazı stilinden, tertibinden daha da önemlisi içerisinde yer alan farklı tarihlerden, birkaç defterin birleştirilerek tek defter haline getirilmiş olması muhtemeldir.

Defterdeki en eski tespit edilen H.13 Zilkade 928/M.10 Ekim 1522 tarihi burasının Şehsuvar Oğlu Ali Bey'in öldürülmesinden hemen sonra tahririne başlandığını gösterir. Çünkü Ali Bey, H. Şaban 928/M. Haziran 152213 tarihinde öldürülmüştür. Defterde kayıtlı H.27 Cemaziyel ahir 93 l/M. 3 Mart 152514 tarihi tahririn bu tarihte bitirilmiş olabileceğini gösterir. Bu tahrirdeki kayıtlardan, Şehsuvar Oğlu Ali Bey zamanında dirlik sahibi olan sipahilere, bunu ispatladıkları takdirde timar tevcihi yapılmıştır.

2- TD 402

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-Tahrir Defterleri Tasnifinde 402 numarada kayıtlı bulunan defter, bölgede yaşayan konar-göçer Dulkadirli Türkmenleri ile, Maraş ve Elbistan Kazaları'na ait bilgileri ihtiva etmektedir. Tamamı 1193 sayfa olan defterin başında Dulkadirli Türkmenlerinin fihristi ve Alaüddevle Bey Kanunnamesi bulunmaktadır. Kanunnamede tarih ve tahrir görevlileri hakkında bilgi verilmemekle birlikte, defterin içindeki bazı tarihler bölgenin 1524-25 yıllarında kapsamlı olarak tahrir edildiğini göstermektedir. Bu defter bölgenin tespit edilebilen ilk mufassal defteridir. 1-732. sayfalar Dulkadirli Türkmenlerini ve bunların yayıldıkları, tasarruf ettikleri bölgeleri, 739-1035. sayfalar Maraş Kazası'na ve 1036-1193. sayfalar Elbistan Kazası'na ait bilgileri içerir. Sayfa numaralarının sonradan verildiği anlaşılan defter, büyük oranda çürük ve eksiktir. Bu da defterin içindeki bazı kayıtların okunmasında zorluklar çıkarabilmekte, defterdeki çürükler yüzünden bazen bir köyün ismi, raiyyeti veya vergi kalemleri hakkında hiçbir bilgi elde edilememektedir. Çalışmada defterin tarihi 1526 olarak kullanılmıştır.

3-TD 998

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-Tahrir Defterleri Tasnifi'nde 998 numarada kayıtlı olan defterin ihtiva ettiği bilgilerden 402 numaralı mufassal defterin icmali olduğu anlaşılmaktadır. Defterin 408-580. sayfaları Maraş Sancağına ve bağlı kazalara ayrılmıştır. Başta Zü'l-kadiriyye Vila-yeti'nin muhasebe icmali verildikten sonra 402 numaralı mufassal defterde bulunan Alaüddevle Bey Kanunnamesi yazılmıştır. Dulkadirli Türkmenleri'ne ait bilgiler de yine defter içerisinde görülmektedir. Bu defter Osmanlı Devletinin genel tahriri olarak Diyar-ı bekr, Arab ve Zü'l-kadiriyye Vilayetlerine bağlı sancak, kaza ve nahiyeleri içine alan bir icmal defteridir. Defterin tarihi konusunda bugüne kadar araştırmacılar farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Mithat Sertoğlu 1525,17 Nejat Göyünç 1526,18 Suraiya Faroqhi ve Mehmet Ali Ünal 1522-2319 tarihlerini kullanırken, Yılmaz Kurt ise defterin tarihini 153020 olarak vermektedir. Ancak bu icmal defteri'nde yer alan Maraş'la ilgili bilgilerin 402 numaralı mufassaldaki bilgilerle aynı olması defterin tarihinin 1527 olma ihtimalini kuvvetlendirmektedir. 402 numaralı Mufassal Defter içinde yer alan tarihler de bu fikri desteklemektedir. Diğer taraftan Maraş ve civarının Osmanlı topraklarına katılmasından sonra dirlikleri ellerinden alınan Dulkadirli sipahilerinin büyük çoğunluğu, 1527 yılında bölgede çıkan Kalenderoğlu isyanına katılırlar. İsyana katılan Dulkadirlilere, Osmanlı idarecileri tarafından timarlannın iade olunacağı sözü verilir. Bunun üzerine Dulkadirli sipahileri isyandan vazgeçerler. Bu isyanın tarihi, 998 numaralı İcmal Defterinin tarihinin 1527 olması ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Bu isyandan hemen sonra aşağıda tanıtımı yapılacak olan 1527 tarihli TD 142 hazırlanır.

4- TD 142

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-Tahrir Defterleri Tasnifinde 142 numarada kayıtlı bulunan defter, 934/1527 tarihli ve tamamı 503 sayfadır. Defter, Maraş Elbistan, Kars, Hısn-ı Mansur, Zamantı ve Göstere'de bulunan Karaman Beylerbeyi ve Sancak Beyleri hasları ile zeamet ve timar kayıtlarını ihtiva eden Timar Tevcih Defteri'dir. Dulkadirli Beyliği'nin Osmanlı topraklarına katılmasından sonra, buradaki Dulkadirli dirlikleri lağvedilerek padişah hassına katılır. Bunun üzerine bölgede çıkan Kalenderoğlu isyanına Dulkadirli Türkmenleri büyük destek verirler. Çıkan bu isyanı bastırmak isteyen Osmanlı Devleti, dirlikleri ellerinden alınan Dulkadirli sipahilerine dirliklerinin iade edileceği sözünü verir, isyana katılan Dulkadirliler bunun üzerine isyandan vazgeçerler ve Kalenderoğlu isyanı bastırılır. 142 numaralı defterin tarihi itibariyle bu isyandan sonra düzenlenme ihtimali yüksektir.

5- TD 331

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Tapu-Tahrir Defterleri Tasnifi'nde 331 numarada kayıtlı bulunan defter, Maraş Sancağı ve bağlı kazalardaki padişah, beylerbeyi hasları ile zeamet ve timar tevcihlerini ihtiva etmektedir. Defterin yazımına muhtemelen 9 Rebiülevvel 965'te (12 Aralık 1557) başlanıp, 24 Ramazan 968'de (6 Haziran 1561) tamamlanmıştır.21 Defterin başında Maraş Sancağına bağlı beş kaza ve bu kazalara bağlı nahiyelerin adları, ardından da padişah hasları, beylerbeyi hasları, zeametler ve timar tevcihleri verilmiştir. Toplam 559 sayfa olan defterin 1200. sayfaları arasında Maraş Kazası'na ait dirlikler, takip eden sayfalarda ise sırasıyla Gügercinlik, Elbistan, Zamantı ve Hısn-ı Mansur Kazaları'na ait dirlikler bulunmaktadır.

6- TD 268-329

Tapu-Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadime Arşivi 268 ve 329 numaralarda kayıtlı bulunan timar defteri iki ciltten oluşmaktadır. Tarihi ve ihtiva ettiği bilgiler bakımından TD 331 numaralı defterin Kuyûd-ı Kadimede bulunan ikinci bir nüshası olması kuvvetle muhtemeldir.

7- TD 101 ve 108

Tapu-Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyûd-ı Kadime Arşivi 101 ve 108 numaralarda kayıtlı olan defter, Maraş Sancağı'na ait ikinci mufassal defterdir. Tahrir Eminliğine Aksaray Sancakbeyi Mahmud bin Sinan, katipliğe de Hazine-i amire katiplerinden Hacı Behram bin Abdullah atanmışlar ve tahrir işlemini H. Rebi'ül-evvel 971/ M. Ekim 1563 yılında tamamlamışlardır.22 Defter 1563 tarihli ve iki cilt olup, Maraş, Gügercinlik, Hısn-ı Mansur, Elbistan ve Zamantı Kazaları'na ait kayıtları ihtiva etmektedir. Defterin başında bulunan kanunnamede bölgede bir-takım bid'atlerin olduğu reaya tarafından padişaha arz olunmakta ve kendilerine Osmanlı Umumi Kanunnamesi'nin uygulanması istenmektedir. Bunun üzerine vilayet halkına Rûm Kanunu'nun uygulanması emredilir.

Defterin muhtelif sayfalarına düşülen derkenarlardan Osmanlı Devletinin son dönemlerine kadar kullanıldığı anlaşılmaktadır.24 Defter, 1987 yılında Prof. Dr. Refet Yinanç ve Yrd. Doç. Dr. Mesut Elibüyük tarafından yayınlanmıştır.

8- KK 15

Başbakanlık Osmanlı Arşivi Kamil Kepeci Tasnifi 315 numarada kayıtlı defter sipahi yoklama defteridir.25 H.987-M.1579 tarihli defter toplam 70 sayfa olup 1-31. sayfalar Maraş Kazası'na ait nahiyelerde bulunan sipahileri ve bunların dirliklerini ihtiva etmektedir.

Kaynakça
Kitap: XVI. Asırda Maraş Kazası
Yazar: İbrahim Solak
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13980
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Maraş Sancağı ve Dulkadirli Türkmenleri

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir