Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

XVI. asırdan Yakub Bey'e kadar Doğu Türkistan Tarihi

Burada Türk Tarihinin Çeşitli Dönemlerinden ve Çeşitli Konularından birlikte anlatılan konular bulabilirsiniz. Ayrıca Türk Kültürü hakkında da Konular bulabilirsiniz

XVI. asırdan Yakub Bey'e kadar Doğu Türkistan Tarihi

Mesajgönderen TurkmenCopur » 15 Ara 2010, 18:34

XVI. asırdan Yakub Bey'e kadarki tarihleri:

Doğu Türkistan, XV. asrı sonları ile XVI. asrın başlarında Timurlular arasında el değiştirdi durdu. 1531'den 1606'ya kadar Doğu Türkistan hakimi olarak Sultan Ebu Said Han'ı ve oğullarını görüyoruz. 1606'da Çağatay hanedanından Emir İsmail'in başa geçmesiyle de, XIX. asrın üçüncü çeyreğine kadar devam edecek olan meşhur "Hocalar" hakimiyeti başlar.

Kaynakların nakline göre, 1412 yılında Buhara ulemasından meşhur hoca "Muhdum A'zam" Kaşgar'a gelip yerleşmiş, medreselerin birinde tedris ile meşgul olmuş ve oğulları İmam Kalan ile Ishak Vali de bu işe devam etmişlerdir. Bu iki kardeşin içtihadında görülen bazı farklar talebeleri arasında iki grubun teşekkülüne sebep olmuştur. Bunlardan İmam Kalan taraftarları "Ak-Tağlık" ve Ishak Vali taraftarları ise "Kara-Tağlık" olarak meşhur olmuşlardır.

Doğu Türkistan'ın, Batı Türkistan'da olduğu gibi, bilhassa bu son devirlerinde görülen siyasi istikrarsızlık, ayrı şehir ve eyalet hakimleri arasındaki devamlı mücadele ve bunun tevlit ettiği iktisadi durum ahaliyi, ister istemez, idare işlerine lakayıt kalmaya ve selameti ruhani zümreler içinde aramaya sevk etmiş ve bu zümre reislerinin halk arasındaki şöhreti hakimleri ürkütecek bir dereceye gelmiş idi. Emir ismail'in, saltanat endişesi ile Ak-Tağlık fırkasının reisi olan Apak Hoca'yı Kaşgar'dan ihraç etmesi, bu harekete başlangıç teşkil etmiştir.

Halk arasında büyük nüfuz sahibi olan Apak Hoca, Emir Ismail'den intikam almak maksadiyle Cungarya Kalmukları lideri Galdan'ı Kaşgar'ı işgale teşvik etmişti. Zaten böyle bir fırsatı beklemekte olan Kalmuk lideri, 1678'de Kaşgar'ı işgal ederek ülkesinin idaresini kendisine yardım eden Apak Hoca'ya verdi. Fakat yeni hakimlerinden de memnun kalmayan Apak Hoca, idareyi İsmail'in kardeşi Muhammed Imil'e devrederek onu Kalmuklar aleyhinde kışkırtmaya başladı. Bu kışkırtma hem Muhammed Imil'in ve hem de Ak-Tağlık fırkası hakimiyetinin sonu oldu. Kaşgar ema,retinin başına Kara-Tağlık fırkasının reisi Hoca Danyal getirildi. Hoca Dan-yal ile oğullarının idareleri Kalmuklar tarafından sıkı bir denetime tabi tutuldu. Danyal'ın ölümünden sonra başa geçen Yunus Hoca daha dirayetli davranarak kısa zamanda Kaşgar, Aksu ve Yarkent'de nüfuzunu sağlamlaştırdı. Mahalli hükümetin yeniden kuvvetlenmesini istemeyen Kalmuklar bu defa Yunus Hoca'ya karşı rakibi olan Ak-tağlık fırkasının o zamanki reisi Hoca Burhan al-Din'i destekleyerek onun önce Aksu ve sonra da Kaşgar'ı almasına yardımcı oldular.

1754'de Kalmukları yenmiş olan Çinliler, Doğu Türkistan'daki bu karışıklıkları dikkatle takip ediyorlardı. Nitekim, Doğu Türkistan'ın tam bir keşmekeş içine düştüğünü gören Çinliler, 1759'da Kaşgar civarını işgal ederek ülkenin yarıya yakınını ellerine geçirdiler. 1756-1760 yılları arasında şimale doğru gelişen Çin istilası Hokand ve Kazakistana kadar vardı. Fakat, buraları Rus nüfuz bölgesi olarak kabul ettiklerinden, bir müddet sonra oralardan geri çekildiler.

Bu arada, Doğu Türkistan'ın her tarafına dağılmak zorunda kalan her iki tarafa mensup "Hocalar", vatanlarını Çinlilerin elinden kurtarabilmek için büyük bir propagandaya başlamışlardı. Böylece, uzun bir müddet "Hocalar"ın Çinlilere karşı kıyam teşebbüsleri ile geçti. 1826'da Burhan al-Din'in torunu Cihangir, Kırgızların yardımı ile Kaşgar'ı ele geçirmeye muvaffak olmuş ise de, sonra Çinlilere esir düşmüş ve demir kafes içinde Pekin'e gönderilerek, orada idam edilmiştir. Kuvvetli düşmana karşı bir türlü birleşemeyen "Hocalar"dan Muhammed Ali Han ile Yusuf, emirlerindeki kuvvetlerle 1829 ve 1830'da Çinlileri bazı kasabalardan kovmaya muvaffak oldular. 1847 ve 1854'de Muhammed Emin iki defa Kaşgar'ı ele geçirmiş ise de, Çinlileri temelli kovmaya muvaffak olamamıştır. Türk Müslümanların bu başarısız mücadeleleri devam ederken, nihayet, 1862'de "Döngenler". İslamiyeti kabul etmiş Çinliler'in büyük isyanı patlak verdi. isyan kısa zamanda Cungarya'ya da yayıldığından Kaşgar ile Çin'in irtibatı kesilmiştir. Bu ise yeni bir "Hocalar" isyanına zemin hazırlamıştır.

1863-1864 yıllarında Kırgız Hanı Sadik Bey, Çinlilere karşı Müslümanlara yırdım etmek üzere, Kaşgar üzerine yürümüş ve şehri zaptetmiştir. Cihangir Hoca'nın kız kardeşi ile evli bulunan Sadık Bey, kendisinin devamlı olarak Kaşgar da kalamayacağını anlayınca, Kaşgar'ı Cihangir'in oğlu Büzürg Han'a teslim etmek mecburiyetinde kaldı. Bu arada, Hokand'da bulunan Büzürg Han, 1864 başlarında Çimkend'i Ruslara karşı müdafaa eden ve bilahere Kaşgar devletini kuracak olan, Muhammed Yakup Bey'in kuvvetleri desteğinde Kaşgar'a geldi.

Kaynakça
Kitap: ATATÜRK VE TÜRK DÜNYASI
Yazar: MEHMET SARAY
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Karışık Zaman-Dizinli ve Karışık Konular hakkında Türk Tarihi ve Kültürü Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 2 misafir