Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Şaman Elbisesi Resmi ve Başka Malzemeleri

Burada Türk Tarihinin Çeşitli Dönemlerinden ve Çeşitli Konularından birlikte anlatılan konular bulabilirsiniz. Ayrıca Türk Kültürü hakkında da Konular bulabilirsiniz

Şaman Elbisesi Resmi ve Başka Malzemeleri

Mesajgönderen TurkmenCopur » 14 Ara 2010, 21:27

V. ŞAMAN ELBİSESİ VE BAŞKA MALZEMELERİ:

Bütün Altay Şamanları ilk senelerde ayinleri manyak'sız icra ederler. Erkekler, kız ve oğlanlar adi cepken (çekmen) evli kadınlar ise her gün giydikleri terlik denilen elbise ile ayin yaparlar (fakat "terlik" üzerine giydikleri kolsuz kostümü (çegedek) ayin esnasında çıkarırlar.)

Şamanlık mesleğine tamamiyle intisab ettikten sonra her kadın Şaman, kültün mukaddesatından sayılan cübbeyi yaptırmaya mecburdur. Kadın Şamanlar murdar (püyar kiji) sayıldıklarından ancak Erlik ve Yersu ruhları manasına ayin yapabilirler. Şaman ilm-i hali (yan) ne göre, bu ruhlara manyak'sız ayin yapılmaz. Ülgen'e kadın Şamanlar ayin yapmazlar. Erlik'e ayin icra etmeyen şamanlar (ak kam) manyak kullanmazlar, bunlara "manyaksız Şaman - manyakı yok kam" denir. Bütün ruhlara (tös'lere ayin yapabilen Şamanlar (kara kam) için manyak zaruridir. Bunlara "manyaklı Şaman - manyaktuu kam" denir.

Resim

Şaman, manyakını kendi arzu ve isteği ile değil kuvvetini tevarüs ettiği ruh-körmös'ün telkini ve ilhamı ile yaptırır. Manyakın biçimi ve diğer teferruatına dair bütün emir ve talimat Şaman'a ruh tarafından verilir. Manyak üzerine kese, ağaçkakan derisi, ayı pençesi, kartal tırnağı ve saire gibi şeyler asmak da bu ruh-körmös'ün arzularını tatmin içindir. Şaman, ruhun telkinlerine riayet etmezse cezasını çeker; ruh ona hastalıklar gönderir.

Katun ırmağının bir kolu olan Kuyum sahilinde sakin Sürtüş adlı bir Şaman bize ruh - körmös'ünden şikayet etti.

Manyak yaptırmadığından dolayı ruhu Palas ona dargınmış, "Sur'a" gönderiyormuş:

Sürtüş saatlerce baygın yatar, onu ancak sun'i tedbirler ve davul sesi ile ayıltmak kabil olur.
Çuy ırmağı sahilinde sakin Kuytuk adlı bir kadın Şaman'ın körmös'leri manyak yaptırmadığı için el ve ayaklarını ısırıp rahatsız ediyorlarmış. Bu kadının manyağını burhanist'ler1 yakmışlardı. Bütün teferruatını ihtiva eden Şaman cübbesi kültük manyak tesmiye olunur.

Erkek Şaman manyakı'yle kadın Şaman manyakı arasında esas itibariyle fark yoktur. Kadın Şaman'ın manyakı, diğer kadın elbiselerinde olduğu gibi, zerafet ve süslülüğü ile temayüz eder. Bir manyakın değeri 80 - 100 ruble olur. Bu meblağ Altaylı'nın servetinin mühim kısmını, bilhassa Samanların servetinin yarısını teşkil eder. Çünkü Şamanların ekserisi fukaradan, pek nadir olarak orta sınıftan ve zenginlerden olur.

Şaman mesleği iktisadi bakımdan Altaylı için hiç de karlı bir sanat değildir. Bu meslek kazanç temin etmediği halde Şaman'ın mesai vakitlerini işgal eder. Aldığı ücret ve hediyeler bu iş saatlerini ödeyemez. Bazı Şamanların söylediklerine göre, üç dört gün devam eden ayin için ancak üç, beş ruble ücret verilmektedir. Bundan başka, hediye olarak, kurban etinden bir parça ve birkaç arşın kumaş verilir. Pek nadir olarak Şamana cepken, koyun, dana ve at verirler; fakat bu gibi hediyeler ancak hastanın sağalamasmdan sonra olur.

Şöhret kazanmış şamanlar mesai ücretlerini aşağı yukarı tam alabilirler. Bunlar orta yaşlı ve ihtiyar Şamanlardır. Genç erkek ve umumen kadın Şamanlar, kazançlarının azlığından dolayı, daima ailelerinin memnuniyetsizliğini celbederler. Bazan da tam kurban ayininin ortasında kadın Şamanın kocası gelip karısını tehdidle evine götürür, böylece ayini yarıda bıraktırır.

Hali vakti yerinde olan Şaman manyak'ını iki üç ay zarfında hazırlayabilir, yoksul Şamanlar ise bir, hatta üç sene uğraşırlar. Manyak için lazım olan malzemenin bir takımı, dini duygular saikiyle, akraba, komşu ve dostlar tarafından teberru edilir. Erkekler malzemeyi ham halinde, kadınlar işlenmiş olarak (mesela, iğnelik (iinelik) kese (kalta), saç örgüsü (kajanay) v.s. gibi) hediye ederler.

Manyak, kadınlar tarafından hazırlanır. Şaman'ın kendi ailesine mensup kadınlarla komşu kadınları çalışırlar. Ufak tefek işleri kızlar da yaparlar. Manyak dikmeyi ekseriya ihtiyar ve dikiş işlerinde tecrübeli (us kiji) kadın üzerine alır ve başkalarına rehberlik eder. Manyakın her parçası önce ayrı ayrı hazırlandıktan sonra birleştirilir.

Manyak üzerinde çalışırken adaba mugayir harekette bulunmak kat'i surette yasaktır.
Manyak hazır olduktan sonra sahibi olan Şaman hususi bir ayin yapar. Bu ayin için kurban kesilmez. "Yelbüü çıgarıp yat" yahut "manyak aruulap yat (manyak takdis etme, manyak temizleme)" tesmiye edilen bu ayin pek nadir olduğundan, görmek ve ayinde bulunmak için herkes koşar. Adından da anlaşıldığı üzere, bu ayin "takdis (aruulama)" ayinidir. Bununla beraber bu ayinden başlıca maksat manyakın istimale yarayıp yaramadığını "ruh"dan öğrenmektedir.

Manyakın hazırlanmasını buyuran hami "ruh" bu ayin esnasında manyak'ı dikkatle tetkik eder ve beğenip beğenmediğini, telkin yoluyla, bildirir. Ruhun yaptığı ihtarlar her zaman yerine getirilir; Manyak'ın eksikleri ikmal edilir, söküp yeniden dikilir; ancak "ruh" beğendikten sonradır ki manyak mukaddes cübbe sayılır ve ayinde kullanmaya yarar.

Erkek Şaman'ın manyak'ını kadın Şamanın giymesi ve bunun aksi yasaktır. Umumiyetle kadınlar piiyar kiji sayıldığından manyaka el süremezler. Manyak evlerde sandık veya bohça içinde, aruu körmös'lerin bulunduğu köşede saklanır. Başka elbiselerle, bilhassa kadın elbiseleri ile temas etmemesine çok dikkat edilir. Bir obadan diğer obaya nakledilirken manyak'ı eğerin arka tarafına bağlarlar. Manyak'ı bir yerden diğer yere her erkek götürebilir, fakat kadın bunu yapamaz.

Ayin esnasında manyak gömlek üzerine, yazın çok sıcak havalarda ise çıplak vücud üzerine giyilir.
Şaman "yersu" ruhlarına, Erlik'e, onun oğullarına, aruu körmös'ler zümresine giren kan kardeş "ruh"lara kamlarken (ayin yaparken) manyakını giyer.

Ülgen ve onun oğulları namına "üstügü" ayinini yaparken manyak kullanılmaz; adi çepken üzerine, eteklerine kadar uzanan, üç beyaz şerit asmakla iktifa olunur. Üç beyaz şerit asılan bu adi cepkene "üç yalamaluu ton" denir.

Şaman cübbesi, esas itibarile, otuz parçadan mürekkep sayı-lıyorsa da ufak tefek teferruatı ile beraber altmış parçaya baliğ olur.
Manyak'ın esas kısımları yukarı ve aşağı dünyalara ait eşyanın tasvir veya sembolleri günlük hayatta lazım olan şeylerin minyatürleri, hayvan ve kuş derileridir.

VI. ALTAY ŞAMAN CÜBBESİNİN ETEĞİNE KONULAN SÜSLER

a) Etek (kalça üzerine gelen) kısmının süsleri türlü renkteki mendiller arçuul ve yarım arşın uzunluğunda bir parça bez bayrı pös'tür. Bunları, ayini dinlemek istiyenler manyak'a kayışla bağlarlar. Bu mendiller çoğalırsa Şaman bunları alıp kendi kullanır.

b) Gelişi güzel bağlanan süsler:

1. Saçaklı, işlemeli ve puhu veya kartal tüyleri asılı bir örgü. Bu, manyak'ın kuşağına bağlanır. Hususi bir adı yoktur.
2. Kartal pençesi mörküdün tabıjı
Ay kanattuu kara mörküdüm, Ay kanadlı kara kartalım,
Agar tösköpaştapyüretten, Mukaddes tös'e rehber olup yürüyen.
3. Arçuuvların altında, manyak'ın sol tarafına koyu renkli ku-maştan örülmüş, her biri 3 /4 arşın uzunluğunda iki kalın örgü bağlanır. Bunlardan birincisine yılan, ikincisine kör yılan (kamık) denir.

Altın baştuu sur kamık Altın başlı boz (renkli) kör yılan,
Altı uustuu karayılan Altı ağızlı kara yılan
Yılan ve kör yılan Şamana silah vazifesini görürler. Şaman bunlarla hastaya musallat olan şerir ruhları yaman körmöstör kovar.

4. Ayı pençesi ayuu tabıjı.

VII. MANYAK'IN OMUZLARINA KONULAN SÜSLER

a) Puhu ve baykuş tüylerinden iki demet. Bu demetler omuzların üzerine konulur. Ülberk tesmiye edilen bu demetler iki kartalı mörküt veyahud iki şahini şonkor temsil ederler.

Bala mörküt Yavru kartal
Eki iinime okşop tüşken iki omuzuma, bağırarak, inmiş.
Eki iinime boro mörküt sayılgan iki omuzuma boz kartal inmiş.
Er aldıma akşıgan şonkor Tam önüme bağıran boz şahin
sayılgan (=salılgan) inmiş. Kartal ve şahin, göze görünmeden, Şamanı ve kurbanlık hayvanı tai'lerine götürürler.

Kurkundarın kımıngajın Kanad kemiklerini toplarsa,
Kudaydıfi yolına yüs alıp jü- Doğruca Tanrı yoluna giderler. retten.

VIII. MANYAK'IN ÖN TARAFINDAKİ PARÇALAR

a) Manyak'ın ön kenarına kırmızı şerit dikilir; iki düğmesi topçi vardır: biri yakada, diğeri de kuşak hizasındadır.
b) Manyak'ın göğüs kısmında dokuz yerinden düğümlenmiş dikiş yeri bulunur. Bunlar bazan şakuli çizgiler teşkil ederler.
c) Manyak'ın eteklerinde bir sıra kumaş ve kayıştan yapılmış yedişer tane yeni manyakçıklar bulunur; bunlardan dördü keçi derisinden üçü de kumaştandır.

Bu manyakçıklara şeritler veyahut örgüler dikilir; şerit veya örgülerin sayısı kayıştan yapılanlarda altıdan dokuza, kumaştan yapılanlarda ikiden üçe kadar olur.

Kayış manyakçıkların şeritleri arçuul ve bayrıl lan bağlamaya yarar.
Kayış manyaklar aç manyak tesmiye olunur.

2) Şaman'ın külahı pörük.

Altay Şamanlarında ayin icra ederken giymeye mahsus iki türlü külah (pörük) vardır:

biri manyak külahı, diğeri de adi cübbe külahıdır.

I. Şu veya bu sembolik süsleri bulunan manyak külahı kuş pörük veya yılan maştuu kuş pörük yani yılan başlı kuş külahı tesmiye olunur.

Bu külah manyak'la beraber giyilir tek başına hiç kullanılmaz. Bir evden diğer eve nakledilirken bu külah ters çevrilip manyakın koluna sokulur. Evlerde ise en saygılı yere, manyak'ın saklandığı köşeye, konur.
Külaha (pörük) yapılan süsler geçmiş şamanlar (ozo kam)ın külahlarındaki süslere uygun olur. Bununla beraber külahı hazırlayan kadınlar da bazan ilaveler yaparlar.

Süslerin adedi Altaylılar'ın milli elbiselerindeki süslere tevafuk eder:

milli elbiseler hususiyetlerini kaybetmiş olan yerlerde Şaman külahı da basit olur. Mesela Katun ırmağı'nın sol kıyısında yaşayan ve Ruslaşmamış olan Altaylılar'ın külahları, aynı ırmağın sağ kıyısında yaşayanlarınkine nisbeten, çok süslü olur. Şaman külahı da buna göredir.

Bazı külahlar hendesi şekillerdeki nakışlariyle temayüz ederler. Bu nakışlar kıl veya sırma ipliklerle ve külahın hazırlandığı malze-menin rengine göre meydana getirilir.
Her manyak'ın ancak bir külahı olur.

II. Adi cübbe külahı Altaylılar'ın hergün giydikleri ve kuzu derisinden yapılan külahlara benzer; farkı pek azdır. Bu külahın tepesine baykuş tüyünden bir demet (ülbrek) ve arka tarafına üç tane şerit (yalama) konur. Bundan dolayıdır ki bu külaha üç yalamaluu kuş pörük denir.

Bu külah temiz ruh Ülgen ve onun oğullarına, yer su ruhlarına ve aruu nemelere ibadet ederken giyilir.
Manyaksız Şaman (manyağıyok kam) a.v külahlarını bilhassa beyaz kuzu derisinden yaptırırlar. Onların itikadlarına göre beyaz renk temiz ruhların hoşlarına gider.

Adi kam (manyaktuu kam)ax siyah kuzu derisinden yapılan külaha, ayin esnasında, üç beyaz şerit üç yalama ve baykuş tüyünden bir demet ülbrek bağlamakla iktifa ederler.
Manyaksız Şamanların külahı evin sayılan yerinde aruu neme putunun altında, Şaman davulu ile beraber saklanır.

Manyak Külahının Parçaları:

a) Külahın esas kısmı üç karış uzunluğunda kırmızı kumaştan olur, etrafına da üç tane düğme topçi konulur. Astarı kaba ve adi kumaştır.

b) Külahın üç yerine vaşak (şülüzün) derisi dikilir; bunlardan biri göz, biri alın ortası, biri de ense hizasına konulur. Bu suretle külah üç kısımdan mürekkep olur ki bundan dolayı üç üyelüü kuş pörük üç boğumlu kuş külahı denir.

c) Göz üzerindeki (köstün üstü) kısımda, külahın kenarına, saçaklara muvazi olarak, bir sıra türlü türlü boncuklardan diziler konur. Her dizide beş boncuk ve ucunda bir yılan başı (salyangoz kabuğu) bulunur. Dizilerin sayısı muhteliftir; beş, dokuz veya on altıdır. Bu süslere inciler (yindiler) denir. Bu süslerden başka bazı külahların kulak hizasına sincap derisiyle bir büyükçe boncuk konur. Bu sincap derisine kulak, boncuğa da küpe (sırga) denir.

ç) Alın (mafiday) kısmı. Külahın tam alın hizasına birkaç sıra, yılan-başı dikilir; bazı külahların alın kısmı da göz hizasındaki süslerle süslenir. Yılan baş'ın sayısı 19, 29 veyahud 41, dizilir ise 13 olur. Yukarıda gösterilen süslerden başka bazı külahlara sırma kaytan (altın utık) ilave olunur. Bu kaytan dokuz yerinden düğümlenerek ebem kuşağı şeklinde, diğer bir parçası da bunun üzerine dikilir.

d) Külahın tepe kısmı beyaz koyun yününden örülmüş kalın kaytan (yüdür) la doldurularak zikzak şeklinde dikilir; ortasına dokuz düğüm kabartma yapılır. Bazı külahlara yalnız dokuz düğüm koymakla iktifa olunur.

e) Külahın ense kısmı aynı dikişle doldurulur. Bazan da uçan kuş resimleri nakşedilir.
Külahın tepe kısmı azçok daralır; kenarına iki, dokuz veya otuz tane baykuş tüyü (ülbrek) dikilir.

ŞAMAN DAVULU

Altay Şamanları'nın kullandıkları davul konuşma dilinde tiihgür veyahut çaluu 1 tesmiye olunur.

Hakikatte ise bu kelimeler iki ayrı şeyi ifade eden terimlerdir:

Tünür davulun bizzat kendisi, çaluu ise davulun ağaçtan yapılmış sapıdır ki, ölmüş bir Şaman'ın suretini temsil eder. Her Şaman, baba veya ana tarafından olan büyük babalarından veya analarından ölmüş bir Şaman ozo kam'ın varisidir ve hamisi ve selefi olan bu ruhun talebi ile davul sahibi olur. Hiç bir Şaman kendi arzu ve isteğiyle davul yaptıramaz, tıpkı (manyak) meselesinde olduğu gibi, ruh davul yaptırmak için Şamana telkinlerde bulunur. Mesleğe yeni giren Şaman ruhun arzularına tabidir, onun istediği gibi davul yaptırır, şekil ve bütün teferruatı ruhun hayatta iken kullandığı davula uygun olur.

Bazı Altay Şamanları temiz ruhların (aruu neme) ve dağ Tanrılarının (yer-su) telkin ve ilhamlariyle davul sahibi olurlar. Bu suretle elde edilen davul ilahi hediye ve mübarek sayılır. Bundan dolayıdır ki, bu gibi davul sahibi olan Şamanlar, bunun Abuu-Kaan, Adı-gana, Kara-Kaya ve bunlara benzer yer-su Tanrılarından verildiğini söylemekle zevk duyarlar. Geçmiş Şamanların menkibelerinde de dağ ruhları (yer su Tanrıları) tarafından verilen davullar hakkında hikayeler vardır.

Şaman, hamisi olan ruh tarafından ayin icrasına icazet verildiğinde bir davul tedarik eder. Bu icazet zamanı 6" ile 50 yaş arasında olur. Bununla beraber 20 yaşta Şaman olanlar ekseriyeti teşkil ederler.

Davul (Tünür)ün büyüklüğü Şamanın yaşına göre olur:

Çocuk Şamanlar için küçük, büyük Şamanlar için büyük tünür yapılır.
Erkek Şaman'ın davulu ile kadın Şaman'ın davulu arasında fark yoktur.
Davul (tünür) daire veya beyzi şekilde olur; daire şeklinde olan davulun kutru bir arşın, beyzi şekildeki davulun ise uzun kutru bir arşın, kısa kutru 3/4 arşın uzunluğunda olur.

Davul yapmak için şu maddeler kullanılır:

Ağaç, demir, bakır, deri ve kıl sicim.
Bu maddeler arasında en ehemmiyet verileni huş (kayın) ve sedir (möş agaş) ağaçlarıdır. Bunlara dair ananeler de mevcuttur. Huş ağacı temiz, sağlam ve evlerden uzakta bitmiş hayvanlar yaklaşmamış ve insan eli dokunmamış olmalıdır. Sedir ağacı da böyle olmalıdır. Davul, bu işin mütehassısı olan usta (us kiji) tarafından yapılır.

Yeni yapılmış davul, ayin yapılmadan önce ardıç (arçın) dumaniyle tütsülenir, üzerine de rakı (arakı) serpilir. Bu merasimden sonra davul mukaddes şeyler cümlesine dahil olur. Dini ayinlerde kullandır.
Davulun değeri 15-20 ruble olur; (manyak)la beraber, evin üst başında, bir köşede saklanır. Davulun esas kısmı olan ağaç ve demir hiç bir zaman değiştirilemez; derisi ise değiştirilebilir. Biri ölen evde bulunan davul Erlik'in elçisi olan Aldaçı'nın yaklaşmasiyle kirlenmiş (yaman bolot) ve kuvvetini kaybetmiş sayılır. Böylece kirlenmiş ve kuvvetini kaybetmiş olan davulların derisi derhal değiştirilir. Bu gibi hadiselerde davulla beraber bütün Şaman mukaddesatı da — manyak, yalama, bayrı, yayık muhafaza edilen torba da— kirlenir, "habis" olur. İhtiyatkar Şamanlar ve ev sahipleri, hastanın öleceği anlaşıldığı dakikada Şaman'a ait eşyayı evden çıkarırlar.

Davulun derisi ateş düşüp delinirse Şaman için fena alamet sayılır ve değiştirilir.
Davulun derisi çok kullanmakla yıpranır veya keskin bir şeyin dokunmasiyle delinirse yama ile iktifa edilir. Davuldan çıkarılan eski deri ormana götürülüp bir ağacın dalına asılır.
Manyak'la davulu başka bir obaya götürmek icap ettiği zaman başkası getirir. Şaman'ın kendisi bunu yapmaz.

Davul bir yere götürülürken çıngıraklı parçaları şeritlerle bağlanır. adette bu nakil bir süvari tarafından yapıldığından, davulun üzerindeki resimler aşınıp bozulmıyacak bir vaziyette süvarinin arkasına (yağmurlu havada çepkene sarılır) kuşakla bağlanır.

Her davul Şamanın ölümünden sonra ormana götürülüp, parçalandıktan sonra bir ağacın dalına asılır; Şamanın ölüsü de bu ağacın yanına gömülür. Şamanın defni esnasında hususi ayin ve merasim yapılmaz, ilahiler de okunmaz.

Şamanlar, mümkün olduğu kadar, obadan ve yollardan uzak bir tepeye, hayvan sürülerinin yaklaşamıyacağı yere defnedilirler.
Ölen Şamanın vasiyeti üzerine bazı akrabası yeni davul yaptırır ve eski bir ananeye göre Şamanların evinde iki davul bulunur: bunlardan biri ayinlerde kullanılır, ikincisi de bir köşede saklanır.

İslamdan önce Kırgız-Kazaklarda da Baksı(Şaman)'ların umumi mezarlıklara gömülmediği anlaşılmaktadır. Kırgız-Kazak Şairi Abay yalnızlığından, halkına söz dinletemediğinden şikayet eden bir şiirinde:

Molasmday bakşının yalnız kaldım tapçınım (Tam hakikat şudur ki baksı'nın mezarı gibi yalnız kaldım) diyor.

Bazı istisnai vaziyetlerde Şamanlar davul yerine yölgö (küçük yay) kullanırlar. Fakat yölgö ile ayinin ancak bir kısmı yapılır, tam ayin yapılamaz. Yölgö ile ayin yapabilmek için önce koruyucu ruhların arzularının anlaşılmış olması gerektir.

Bazı Şamanlar bir çok ayinlerde yalnız yölgö kullanmakla iktifa ederler. Fakat bunlar ancak kendi akrabalarının dini ihtiyaçlarını tatmin için ayin yapan şamanlardır.

Davulun Kısımları:

I. Davulun gövdesini sedir ağacından yapılan kasnağı kaş teşkil eder. Kasnağın (çemberi) dairesi 10-12 karış, derinliği 14-22 cm. olur. İki başı kayışla bağlanır.

Tört talaluu aba yıştın tübünen. taldap etken pu kajım! Dört köşeli büyük ormanın kökünden (dibinden) seçerek yaptığım kasnağım.
Davul kasnağı için sedir ağacı obadan uzak bulunan ormandan kesilir.

II. Davulun iç Kısmı:

a) Davulun iç kısmını sap iki müsavi parçaya ayırır. Bu sap temiz ve yaş huş (yaş kayın) ağacından yapılır ve sahibi tesmiye olunur sap üzerine yapılan insan tasviridir ki, namına bu davulun yapıldığı müteveffa Şamanın sembolüdür.

(Eezi'nin başı beyzi şekildedir; yüzü üzerine oyarak kaş (kabak), burun (tumçuk), ağız (uus), sakal (sagal), yapılmıştır. Göz çukuruna bakır toka konur. Bazı davullarda kaş, burun, ağız ve sakal ince kırmızı bakır levha (kaplama) ile kapatılır.

Eezi'nin göğsü üzerinden, örülmüş demir çubuk geçirilmiştir, ki buna kiriş denir. Bu demir çubuk eezi'nin kolunu (çaluudın koli) yerine geçer.

Eezi'nin aşağı tarafı ikiye ayrılır, bu çatal ayakları temsil eder. Bazı davullarda bu çatal yoktur. Çatalın üzerinde, bazı davullarda,

Kazak-Kırgız baksıları kopuzlarını:

Üyöngünün tübiinörıSöğüdün dibinden (kökünden)
Oyup algan kobuzumOyup alınmış kopuzum
Karagaydın tübünönÇam ağaç dibinden
Kayrıp algan kobuzumKoparıp alınmış kopuzum.


diye tavsif ederler, Altay şamanları ile aynı şeyi davul hakkında söylerler.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: ŞAMAN ELBİSESİ RESMİ VE BAŞKA MALZEMELERİ

Mesajgönderen TurkmenCopur » 14 Ara 2010, 21:35

Küçücük bir insan resmi bulunur; bu resmin ayin yapan Şaman'ın kendine mahsus ruhun (poyunun eezi) resmidir.

"Eezi"nin bu şeklinden başka Altaylı Şaman davullarında iki başlı (eki paştuu) "eezi" ye de tesadüf edilir. Bu başlardan biri "eezi"nin çaluudın bajı, ayak yerindeki baş ise Şamanın kamnın bajı'dır.

b) Kiriş-3% karış uzunluğunda bir demir çubuktur; örülmüş, (tolgomalduu ton kiriş = örülmüş, kuvvetli kiriş) ve adi çubuk halinde kullanılır. Bu demir kirişin her iki tarafında, omuzları (iin) temsil eden, çıkıntılar vardır. Kirişin sağ tarafına 5, sol tarafına da 4 tane (bir togus) demir parçası asılır, uzunlukları 9-10 cm. olan bu demir parçasına "çıngırak" (konura) denir. Bunlar şerir ruhları (yaman körmöstör) kovmak için kullanılan okları temsil ederler. "Konura" ile beraber bir veya iki ok (yebe yahut ok) asılır. Bunlar da şerir ruhları korkutmaya yarayan silahlardır.

Okların sayısı Şaman'ın aruu tös'lerinin (yani koruyucu ruhlarının) sayısına göre olur. Oklar Şamana tös tarafından verilir. Bazı davullarda ok bulunmaz.

c) Kirişin boyun çukuru yanına 3% karış uzunluğunda türlü renklerde şeritler bağlanır. Bu şeritlere "Köne" denir; bu şeritler Şamanı ayin yapmaya davet edenler tarafından bağlanır; sayısı muayyen değildir.

ç) "Eezi"nin yüzünün her iki tarafında orağa benziyen küçücek, 5-6 cm. büyüklüğünde, çengeller vardır. Bunlara kulak ve küpe (ay kulak, sırga) denir. ayin esnasında Şaman bunları çıkardıkları sesler vasıtasiyle (kam kijinin ay kulak tınırtı) ruhların arzu ve iradelerini öğrenir.

III. Davulun Çenberi: (tegerek)

a) Davulun çenberi geyik derisi (sığın terezi) -istisnai vaziyette genç at derisi (maldın terezi)- ile kaplanır.

Deri çenberi kendir iplikle dikilir; kenarları ise başka bir iplikle kıvrılarak dayanıklı bir hale getirilir, ki buna "yaka (yakka)" denir.

b) Çenberin yukarı -"eezi"nin başı üzerindeki- kısmım örten deri altına kayın ağacı çubuğundan kesilmiş beş veya dokuz parça konur; bunlardan hasıl olan çıkıntılara 'hörgüç (örköş)' denir. Bu "hörgtiçler" davulun sesini takviye ederler (rezonatör vazifesini görürler).

c) 'hörgüç'ler arasına tahtadan iki dairecik konur; buna "kırlangıç (karlıgaş)" denir. Bu iki daireye "kulak" ile "sırga (küpe") bağlanır.

Davulun Üzerindeki Resimler:

Davul üzerindeki resimler beyaz ve kırmızı (apagaç taş, kızıl taş) boya ile yapılır. Bu boyalar ırmak kaynaklarında bulunan yumuşak taşlardan istihsal edilir.

Boyaları hazırlama usulü basittir:

Yumuşak taşlar, ufak parçalara ayrıldıktan sonra, iki taş arasına konularak toz haline getirilir; sonra bu toz ıslatılıp işaret parmağı ile davul üzerine sürülerek, tecrübeli erkek ressam (yürüçi) tarafından, resimler yapılır.

Davulun içindeki Resimler:

a) Eezi (davulun sahibi) nin resmi.
Davulu iki müsavi parçaya ayıran düz ve kalın bir çizgidir ki, yukarı tarafında baş, aşağısında ayaklar görülür. Başın iki yanında iki daire vardır, ki (kulak) bunlar güneş ve ay (kün, ay)ı temsil ederler.

b) Kiriş davul sahibinin (eezi'nin) omuzları hizasından ufki olarak kesen bir çizgidir. Bunun üzerinde omuzları gösteren iki çıkıntı (örköş) ve altında demir parçalarım gösteren bir kaç şakuli çizgi vardır.

c) Ebe kuşağı (solongı) resmi kavis şeklinde kalın çizgilerdir. Eezi'nin sağ ve sol yanlarına tersim edilir. Solongı kavs-ı kuzah-(ebe kuşağı) demektir; her davula tersim edilir.

ç) Ebe kuşağı resminin altında (eezi) nin sapı yapılan mukaddes kayın ağacı (bay kayıng)nın resmi vardır. Umumiyetle Altay Şamanlarının inanmalarına göre kayın ağacı Tanrı'dan ayrılmıştır (kudaydang ayrılgan). Bunun için bu ağaca yıldırım düşmez.

d) Sığın (meral) resmi. Davulun derisi de resmi yapılan bu sığından alınmıştır.

e) Kirpi (kamık) resmi. Bu kirpi Erlik oğullarından Pü-Batış'ın idare ettiği cehennemler dünyasındaki göllerin sahillerinde yaşar.

Yılandım, pakaluu, kamıktuu!
Yılanlar, kurbağalar, kirpileri
Ker yutpaluu Pii-Batış
Diri diri yutan canavarlar sahibi
Bey Batış

Davulun Çenberindeki Resimler:

Davulun bu kısmında birbirini kateden çizgiler vardır. Bu çizgilerin arasına yıldızlar resmedilir. Çenberde bulunan çizgilere pildür denir ki, tezyinat demektir.

Davulun Derisi Üzerindeki Resimler:

Davulun derisindeki resimler pek çoktur. Bu resimleri, "yere müteallik resimler" ve "semaya müteallik resimler" diye iki zümreye ayırmak mümkündür.
Bu kısımdaki resimlerin en mühimi bir insan resmidir, ki eezi (davulun sahibi) denir, geçmiş bir Şaman'ın (ozo kam)ın resmidir. Davullarda "eezi" iki türlü tersim edilmektedir. Birinci tip resim kalın bir çizgi, çizginin yukarısında kafa, iki göz, kaş, burun ve ağız; çizginin altında, çenberin yanında, çatal (ayrı) vardır ki, ayaktır; kafanın iki tarafındaki çizgiler kulak ve küpe (kulak, sırga) dır.

İkinci tip "eezi" resmi: ortasında zikzak bulunan iki muvazi kalın çizgi resmin gövdesini teşkil eder; yukarı tarafında kaş, göz, burun, ağız ve sakal görülür; aşağı tarafında ayaklar ve bunların arasında küçük bir insan resmi vardır, buna da "eezi" denir. Bu, Şaman'ın rehberi olan ruh (körmös) un resmidir. Bu ruha, Elgem tesmiye olunur. Bu ruhun vazifesi ayin esnasında Şamanı istiğrak haline getirmektir.

a) Kiriş — "Eezi"yi omuzları hizasından kesen bir çizgidir. Bu çizginin üzerinde iki çıkıntı vardır ki, bunlara "omuz" (iin) denir; bundan başka "kiriş" asılı olarak, beş, altı, yedi yahut dokuz olmak üzere çıngırak (kongura) ve ok (cebe) 1ar tersim edilmiştir.

b) Davulun yukarı tarafında, kiriş'in üzerinde çapraz iki çizgi ile dört müsavi parçaya ayrılmış iki daire vardır ki, güneş ve ay (kün, ay) ın resimleridir. Bu dairelerin çevresinde, dışarıya doğru çıkan çizgiler vardır; bunlar ay ve güneşin ziyasını (yarkın) gösterirler. Ay, "eezi"nin sağında, güneş de solunda bulunur; bütün davullarda böyledir; bu vaziyet ay ve güneşin yaz mevsimindeki seyirlerine uygundur. Şamanların ilm-i haline (misteriologie'sine) göre yılın bu mevsiminde kamlar göklere çıkabilirler.

Güneş ve ayın yanında iki küçük daire bulunur:

bunlardan biri tan (çoban) yıldızı (tang çolmon), diğeri de akşam yıldızı (enger çolmon) dır. Bu davulun güneş, ay ve mezkur iki yıldızın bulunduğu kısmında bir çok noktalar vardır ki, bunlar da yıldızlardır. Bu noktaların sayısı onla seksen arasında olur.
Bu noktalar bazı davulların aşağı kısmında da bulunur.

Ayluu kündüü tengeremAylı, güneşli göğüm
Ak ayastan ayrılganAk Ayas (Ülgen) den ayrılmış


c) Solongı (ebekuşağı, eleymsema) resmi. Bu resim yay şeklinde üç, dört veya beş kalın çizgiden ibarettir. Bu çizgiler ayrıca veya eezi'nin iki yanına insan kaburgaları gibi çizilirler.
Ebekuşağımn sayısı Şaman ilahilerinden anlaşıldığına göre, üç (üç solongı) ve altmış sekiz (alton segis solongı) dir.

ç) Bay kaynıg (mübarek kayınağacı) resmi vardır. Bazı davullarda bu ağaca bağlanmış kurbanlık hayvan (mal) tersim edilir. Bununla, temiz ruhlara kurban ayininin bir sahnesi gösterilmiş oluyor.

d) Sedirağacı (möş ağaş) ve onun yanında meral resmi vardır. Davulun tokmağı sedir ağacından yapılır ve meral derisi ile kaplanır.

e) Kurbanlık hayvanın bağlandığı ağacın karşısında tam ayin kıyafetiyle (cübbesi, şeritlerle süslü külahı ile), elinde davul olduğu halde, Şaman tersim edilmiştir. Bundan başka daha bir insan resmi vardır ki, kurbanın başım tutanın (paş tutkan) resmidir. Bu resimler Şaman'ın kurbanlık hayvanı gökteki temiz ruhlara (aruu tös'lere), davul çalarak, baş tutan vasıtasiyle takdim ettiği sahneyi gösterir.
Merasimin bu sahnesi "hayvanı gönderme (mal kagıp yat)" tesmiye olunur.

f) Bazı davullarda ebekuşağı resminin altında "tayılga" ya müteallik nesnelerin resimleri vardır.

g) Pakan (kayın ağacından, ucu çatallı bir sırık (kazık) ) Yükeli (bir ucu yerde, diğer ucu pakan'ın çatalından geçirilen çok uzun sırık; buna kurban derisi asılır) ) Yeek (aralarına ip geçirilmiş iki kazık; ipe şeritler bağlanmış ve bir erkek tavşan (aygır koyon, aygır tuulay derisi asılmıştır), ) Şongkor (songur denilen kuşun resimleri; bu resimler yeeke kazıkları üzerine yapılmıştır), ) Tekpiş (merdiven), ) Şiree (taht) demektir, dört kazık ve bunların üzerine konulan sırık ve çalı çırpıdan ibarettir; 7) Kazık (Kurban öldürülürken Şaman bu kazık yanında durup dualar okur).

h) Ebe kuşağı üzerinde "pura" tesmiye edilen bir resim vardır,
ki uzun üç boynuzlu koç şeklinde tersim edilir. Her davulda üç tane "pura" resmi bulunur (üç pura).
"Pura" yukarı ucu çatal, şakuli vaziyette, deynekler şeklinde de tasvir olunur. Bu deyneklerin ufki vaziyette bulunanların her iki ucu boynuz gibi kıvrılmış olur.
Arı ör'lere dua edilirken zikredilir.

Süt köldüng2 üç pura,Süt gölünün üç pura'sı,
Aydıng künürıg yayaganı,Ay ve güneşin yarattığı,
Kaş pajınıng,(Davul) çenberinin başındaki.
Kara pura!(Duran) kara "pura"!
Kança töskö kamdazaNe kadar tös'e ayin yapılırsa (ya-
pılsın)
Mening bajıma kuyak bol! Benim başıma zırh ol!


Altaylılar gök gürlemesini "puranın sesi" diye izah ederler.

i) Bazı davullarda kiriş'le solongı (ebekuşağı) arasında "eezi'nin" her iki tarafında Ülgen'in dokuz kızının (ağa kıstar, kıyandar'ın) resimleri bulunur. Bazı Altaylı Şamanların davullarında "eezi"nin resmi bulunmaz. Bunun yerine ay, güneş, üç "pura" üç ebekuşağı (eleyimsema), şimşek, yıldızlar, çoban yıldızı (çolmon) tersim edilir.
Bu gibi resimler davulun yukarı kısmına yapılır.

VII. Davulun Tokmağı (Orbu).

Davulun tokmağı körpe kayın ağacından (yaş kayıng) yapılır. Uzunluğu 17, kalınlığı 7-8 cm. olur. Sapının ucu delinerek bir kayış (pildirge) geçirilir ve buna bir halka takılır. ayin yaparken tokmağın elinden düşmemesi için Şaman bu halkayı koluna geçirir.

Kayışa şeritler (könge) ve örgüler (manyak) bağlanır. Bunlara üleker (süs, tezyinat) denir.
Tokmağın yüz tarafı hayvanın paça derisiyle kaplanır. Tokmağın diğer tarafı (ki buna alakan yani avuç denir) üç veya dokuz (bir togus) halka (teerbek) ile süslenir. Bu halkalar üçer üçer sıralanır.

Tokmak (orbu) Şaman dualarında "kamçı" tesmiye olunur; Çünkü onunla Şaman davulu döver3.

Pildirgelüii say orbum, Ülekerlüü say kamçı, Üç üyelüü say orbum!
Kayışbağlı say4 tokmağım, (Resimlerle) süslü süslü say kamçı, Üç boğumlu say tokmağım!


Resim

Sekil 1, 2, 3, 4, 6, 7 i Şaman'ın külahları (pöruk).

Sekil 5: Külah bulunmadığı zaman üç »erit (üç yalama) ve baykuş tüyleri ilave ederek kullanılan adi kalpak.

Sekil 10, 11: Eezi'nin (davul sahibi olan ruhun), ağaçdan yontulmuş seklidir. Davulun sapı olarak kullanılır.

Sekil 12: Davulun tokmafil (orbu).

Resim
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Karışık Zaman-Dizinli ve Karışık Konular hakkında Türk Tarihi ve Kültürü Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir