Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Türkmen Tarihinin Kaynak ve Araştırmaları

Burada Türk Tarihinin Çeşitli Dönemlerinden ve Çeşitli Konularından birlikte anlatılan konular bulabilirsiniz. Ayrıca Türk Kültürü hakkında da Konular bulabilirsiniz

Türkmen Tarihinin Kaynak ve Araştırmaları

Mesajgönderen TurkmenCopur » 22 Ara 2010, 16:19

Türkmen Tarihinin Kaynak ve Araştırmaları Üzerine Kısa Değerlendirme

Türkmen tarih yazıcılığının temelleri XIX. Yüzyılda atılmasına rağmen günümüze kadar bu alanda kayda değer ciddi bir çalışmanın yapılmamış olması üzüntü vericidir. Sovyetler döneminde yazılan umumi içerikli Türkmen veya Türkmenistan Tarihi' eserleri ise büyük ölçüde yanlıştır. Yine de bu dönemde yapılan çalışmalar göz ardı edilmemelidir. Özellikle, Türkmen Tarihinin kaynaklarının ortaya çıkarılmasında harcanan bilimsel çabalar taktirle karşılanmalıdır. Bunun dışında Selçuklular'ın Türkmen kökenli bir devlet ve İslam coğrafyasında ortaya çıkmış ilk Türk imparatorluk olması dolayısıyla bu sahada bir hayli araştırmaların yapılmasına ve böylece Türkmen tarihinin araştırılmasına kolaylık sağlamıştır. Bu alanda özellikle, Türkmen kimliğini ön plana çıkartarak yapılan araştırmaları arasında A. A. Roslyakov'un eserleri dikkati çekmektedir. Eski dönem Türkmen tarihinin ve kültürünün öğrenilmesinde S. P. Tolstov'un araştırmaları da bir nebze de olsa Türkmen toplumunun tarihsel geçmişine ışık tutmaktadır. S. P. Tolstov, ilk Türkmen kümelenmeleri olarak Aral çevresinin tarihine dikkat çekmiş ve buradaki Oğuz öncesi yerleşimlerin araştırılmasına çalışmıştır. Oğuz ve Türkmen Boyları ve Selçuklu Devleti tarihinin tam olarak öğrenilmesinde S. G. Agacanov'un emeği büyüktür. Agacanov, Türkmen etnik kimliğinin öğrenilmesinde de çok sayıda makaleye imzasını atmıştır. Agacanov dışında Selçuklu dönemi tarihinin öğrenilmesinde Rus tarihçilerinden V. V. Barthold, V. A. Gordlevskiy, A. Yu. Yakubovskiy, B. N. Zahoder'in çalışmaları da dikkat merkezinde tutulmalıdır.

Orta Çağ Türkmen tarihinin öğrenilmesinde E. Atagarnyev, S. Ahallı, G. P. Vasilyeva, V. O. Vasilov, A. Djikiyev, N. N. Yomudskiy, B. A. Karrıyev'in araştırmaları gerek siyasi, gerekse de kültür tarihi bakımından çok önemlidir. Türkmen tarihinin ve özellikle de Türkmen boy kimliğinin öğrenilmesinde G. İ. Karpov'un çalışmalarının önemi büyüktür. Oğuz ve Türkmen boy teşkilatlanması ve boy kimliği açısından V. P. Kunlev'in değerlendirmeleri de konumuz açısından önemli çalışmaların başında gelmektedir.

Bilindiği gibi, Oğuz ve Türkmen boylarından sonra Türkmenistan bölgesinin Türkleşmesinde Mangışlak ve Balhan Türkmenlerinin önemli rolleri olmuştur. Bu boylar arasında yer alan Yazırlar'ın bölgeyle ilk temasları çok daha eskilere dayanmaktadır. Bu boylar üzerine azımsanmayacak kadar çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalardan biri de B. A. Litvinskiy'in liderliğinde yapılan 'Tak-Yazırları hakkında bir kaynak denemesidir. Litvinskiy'le yaptığı bu çalışmaya ek olarak V. G! Moşkova, Türkmenler hakkında bir takım araştırmalara da imzasını atmıştır. XVI. Yüzyıldan itibaren Mangışlak bölgesinden Türkmenistan sahasına inen Türkmen boylan hakkında yapılan araştırmalar arasında K. Ovezberdiyev'in, K. Atayev'in, A. Bahtiyarov'un, G. 1. Karpov'un, K. Niyazkılıçov'un, K. Nurmuhammedov'un, D. M. Ovezov'un, S. P. Polyakov'un, T. 1. Sultanov'un ve H. Yusupov'un araştırmaları dikkati çekmektedir.

Rus işgali sonrasında ve Sovyet döneminde belirli bir coğrafyayı temel alarak, Türkmen Ülkesi sınırlarının şekillenmesi, Türkmenistan tarihinin bu coğrafi yapılanmaya sabit kalarak araştırılmasını hızlandırdı. Bu bazı olumsuzluklara neden olsa da, bölgesel olarak Türkmen tarihinin detaylı olarak öğrenilmesinde etken olmuştur. Yapılan bu çalışmalarda Rus ve Sovyet ideolojik yorumunu bir tarafa bırakırsak bilimsel açıdan Türkmen tarihinin yeni baştan değerlendirilmesinde önemli katkılarda bulunmaktadır. Bu açıdan bakıldığında başta Türkmenistan'ın siyasi tarihi olmakla, kültürel konumu, etnik yapısı, toponomik özellikleri, dil ve edebiyatı alanında elimizde çok sayıda araştırma eser ve makale bulunmaktadır. Özellikle, son donem Türkmen tarihinin öğrenilmesinde ünlü Türkmen tarihçisi J. Annanepesov'un araştırmaları büyük taktir toplamaktadır. Ana hatlarıyla Türkmenistan tarihinin yazılması çabasını ilk kez Rus şarkiyatçı V. V. Barthold gerçekleştirmiştir.

Barthold'un ardından bu türden çalışmaları komisyonlar üstlenmiştir. Böylece, ortaya genel bir Türkmen ve Türkmenistan tarihini biçimlendirecek çalışmalar çıkmıştır. Özellikle, Türkmenistan'daki etnik yapılanmanın öğrenilmesinde, Türkmen toplumunun etnik özellikleri ve kimliğine ilişkin Rus tarihçileri yoğun mesai harcamışlardır. Bu araştırmacılar arasında G. P. Vasilyeva'nın, Ya. R. Vinnikov'un, Buhbinder-Dehtyarenko'nun araştırmaları göz doyurmaktadır. Türkmenistan bölgesinin etnografya tarihinin öğrenil-mesinde A. Djikiyev'in de büyük emeği bulunmaktadır. Sosyal-ekonomik açıdan Türkmenistan'ın araştırılmasında da bazı ciddi çalışmalar gerçekleştirilmiştir.

Türkmen ve Türkmenistan bölgesinin tarih kaynakları ve belgeleri düzenli biçimde toplatılarak ilim araştırmacılarının dikkatine sunulmuştur. Bilindiği gibi, Türkmenistan tarihi alanında önemli bir kaynak sıkıntısının yaşanmasına karşılık Çin, Arap, Sogd, Fars ve Rus dilinde belge ve Türkmenler hakkında epeyce bir yazma, rapor, arkeoloji malumat bulunmaktadır. Türkmen tarihçiliğinde Çin kaynaklarının yeri ve bilgi seviyesi henüz ciddi anlamda öğrenilmiş değildir. Biz bu sahadaki temel boşluğu W. Eberhard, B. Ögel, N. Ya. Biçurin, Mau-Tsai ve Chavannes'in tercümeleriyle gidermeye çalıştık. Buraya Çin yıllıkları üzerine yapılmış çeşitli araştırmalar ve tercümeler de ilave edilebilir.

Türkmenistan'la ilgili ve özellikle 'Türkmen Adı ve Türkmen Yurdu' hakkında bazı bilgilerin yer aldığı Sogd kaynaklan çeşitli makaleler ve araştırmalar halinde derlenmiştir.

Arap ve Fars kaynaklarına gelince yukarıda da belirttiğimiz gibi Erken ve Orta Çağ Türkmen tarihi hakkında bilgilerin yer aldığı kısımlar iki cilt halinde toplatılıp basılmıştır. Öte yandan S. G. Agacanov'un bir çalışmasında Arap, Fars ve diğer dillerde yazılmış eserlerin zengin bir tanıtımı bulunmaktadır. Bunun dışında Orta Asya hakkında toplatılan materyaller arasında Türkmenistan'la ilgili çok sayıda belge yer almaktadır. Yapılan kaynak çalışmaları arasında özel araştırmacılar tarafından derlenmiş eserler de yer almaktadır.

Bugün Türkmenistan tarihinin kaynaklan (belgeler, yazışmalar, yazmalar, mektuplar ved.) ülkenin çeşitli arşiv ve kütüphanelerinde korunmaktadır. Türkmenistan Milli Kütüphanesi, Türkmenistan Bilimler Akademisi Merkez Kütüphanesi, Türkmenistan Merkez Devlet Arşivi Kitaplığında yer alan belge ve kaynaklar daha ziyade son dönem Türkmen tarihine ışık tutmaktadır41. Bazı ana kaynaklar ve belgeler ise Rusya Arşiv ve Kütüphanelerinde korunmaktadır. Bu kütüphaneler arasında Saltıkov-Şedrin Rusya Devlet Halk Kütüphanesi, Rusya Devlet Kitaplığı, Rusya Bilimler Akademisi Kütüphanesi gösterilebilir. Bunların dışında Moskova'daki Rusya Devlet Arşivlerinde ve Petersburg Ermitaj Müzesinde Türkmenistan'la ilgili çok sayıda belge ve kanıt bulunmaktadır.

Türkmenistan tarihinin araştırılmasında seyyah raporları ve gezi notlarının da büyük katkısı vardır. Bu kaynaklar birincil eserler konumunda olduğundan büyük ilgi uyandırmaktadır. Bölge hakkında bilgiler aktaran ilk gezi raporu m. ö. 139- 126 ve m. ö. 119115 yıllan arasında önce Yüeçiler'i, daha sonra ise Vusunlar'ı elçi olarak ziyaret eden Çinli seyyah Chang-Ch'ien tarafından tutulmuştur. Gezginin tuttuğu notlar bölgenin etnik ve coğrafi konumunun öğrenilmesinde oldukça önemlidir. Bu seyahatname Çinli müelliflerden Ssu-ma ch'ien'nin eseri arasında bulunmaktadır. Ardından Arap coğrafyacılarının tuttukları gezi raporları gelmekledir Öte yandan Arap coğrafyacılarının Orta Asya ve Türk ülkeleri hakkındaki bilgileri Türk araştırmacılarından R. Şeşen tarafından derlenerek bir kitapta toplanmıştır. Rus işgali öncesinde Türkmen sahasını gezen seyyahlar arasında N. Muravyev'in ve A. Vambery'in çalışmaları da önemli bilgiler içermektedirler. İşgal sırasında çeşitli rütbelerde bulunan memurların tuttukları rapor ve gözlemleri de unutmamak gerekir. Ayrıca buraya edebi günlük niteliğini taşıyan yazmalar da ilave edilmelidir.

Türkmen kültür tarihi alanında çok sayıda edebiyat ve dil çalışmaları da bulunmaktadır. Türkmen edebiyatının yükseliş dönemi olarak kabul edilen XVIII. Yüzyılda birbirinden güzel eserler veren çok sayıda şair ortaya çıkmıştır. Ancak maalesef bu şairlerin eserlerinde konu ettikleri dönemin Türkmen sosyal ve siyasi yaşamının ciddi bir kritiği yapılmış değildir. Türkmen dili ve dialektleri üzerinde de epeyce bir bibliyografi çalışması bulunmaktadır. Bunlar arasında yerel Türkmen ağızları, sözlük çalışmaları, toponomi ve ekonomi sözlük ve araştırmaları övgüye değerdir.

Son olarak da Türkiye'de Türkmen ve Oğuz' tarihinin önde gelen araştırmacısı F. Sümer'in çalışmalarını hatırlatmak gerekecektir. Müellif, bu alanda çok sayıda makaleye ve kitaba imzasını atmıştır. Bizzat onun yoğun çalışmaları sonucu her bir Oğuz boyunun tarihi açıklığa kavuşmuştur denilebilir. Bunun dışında Selçuklu Devletleri ve Atabeğleri üzerine Türkiye'de bir yığın çalışma yapılmıştır. Bu dönemin öğrenilmesinde söz sahibi araştırmacılardan M. A. Köymen, 1. Kafesoğlu, O. Turan, E. Merçil ve diğerleri önde gelmektedirler.

Türkiye'de Türkmenistan tarihinin öğrenilmesinde M. Saray'ın çalışmalarını özellikle belirtilmelidir. Aynı zamanda N. Devlet'in Rusya Türkleri ve Dış Türkler hakkında yaptığı birbirinden değerli çalışmalarda da genel anlamda Türkmenler ve Türkmenistan'la ilgili bilgiler bulmak mümkündür.

Özet halinde bahsettiğimiz Türkmen ve Türkmenistan tarihinin kaynak ve araştırmalarını sayısı burada belirtilenin çok üzerindedir. Araştırmamız sırasında yeri geldiğince de diğer kaynak ve çalışmalardan söz edilecektir.

Kaynakça
Kitap: HAZAR ÖTESİ TÜRKMENLERİ
Yazar: EKBER N. NECEF ve AHMET ANNABERDlYEV
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Karışık Zaman-Dizinli ve Karışık Konular hakkında Türk Tarihi ve Kültürü Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Google [Bot] ve 2 misafir