Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Şah Tahmasb Devrinde (1524-1586) Büyük Oymaklar

Burada Safevi İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Şah Tahmasb Devrinde (1524-1586) Büyük Oymaklar

Mesajgönderen TurkmenCopur » 25 Ara 2010, 20:20

ŞAH TAHMASB DEVRİNDE (1524-1586) BÜYÜK OYMAKLAR

1 — RUMLU


Rumlular'ın başlıca Sivas, Tokat bölgesi halkından meydana geldiklerinden ve bundan dolayı da kendilerine Rumlu denildiğinden daha önce bahsedilmişti. Rumlular, münhasıran veya çoğunlukla köy ve şehir halkından müteşekkil idiler. Bu sebeple onların ileri gelenlerinin bir kısmı halife ünvanı taşırlar. 940 (1533 — 34) tarihinde Tahmasb'ın yakın emirlerinden Emir Beğ (Sultan) bu boydandır. Müverrih Rumlu Hasan Beğ, 946 (1539-40) yılında ölen bu Emir Sultan'ın torunudur. 937'de (1530-31) Kum şehrinde doğan müverrih Hasan Beğ, korucular arasında bulunarak bir çok seferlere katılmıştır. Rumlu Süleyman Sultan 940 (1533-34) yılında, Emir Sultan gibi, merkez emirlerinden idi.

Rumlular'dan diğer bir emir de Sofiyan Halife idi Sofiyan Halife 941 (1534-35) de Meşhed ve 942 de Herat valiliğinde bulunmuş ve aynı yılda Özbek hükümdarı Ubeyd Han ile yaptığı bir savaşta öldürülmüştür. Kendisinin Sivas şehri halkından olduğunu biliyoruz. Rumlular'dan Hüseyin Can Sultan da büyük emirlerden olup 954 (1549) de Çukur Sad valisi idi. Pir Sultan Halife de Hüseyin Can Sultan'a çağdaş Rumlu emirlerinden biridir. Aynı yılda Rumlu Kankara Sultan'ın İskender Paşa ile yapılan savaşa katıldığını biliyoruz. Rumlu Edhem Beğ'e gelince bu, eski emirü'i-ümera Div Sultan'nın oğlu idi. Kendisinin 954 (1547) de Dekkan hükümdarına elçilik ile gönderildiği görülüyor. Ölümü 959 yılından sonradır. Veli Halife, Şah Kulu Beğ, Aras Han ve Hüseyin Kulu Hulefa Tahmasb'ın son zamanlarındaki Rumlu emirlerini teşkil ederler. Bunlardan Aras Han Şirvan valisi olup, Osmanlı-Safevi harbinde Özdemir Oğlu Osman Paşa ile savaşması dolayısiyle bizim tarihlerde de adı geçer. Hüseyin Kulu'ya gelince, kendisi, evvelce kaydedildiği gibi, halifetül-hulefa idi. Bu sıfatla Türkiye'nin her tarafından gelerek devlet merkezi Kazvin'de oturan 10.000 kadar sofunun başı sayılıyordu. Mamafih, Hüseyin Kulu Hulefa'nın en muteber devlet erkanından biri sayılması daha ziyade akıllı ve dirayetli bir şahsiyet olmasından ileri gelmiştir. Şah Tahmasb öldüğü zaman en kuvvetli şahsiyet olarak Hüseyin Kulu Hulefa görülmektedir. Nitekim kalabalık olan muarızlarına galebe çalarak tahtı İsmail Mirza'ya temin etmiştir. Hüseyin Kulu Hulefa'nın çağdaşı olan Rumlu'dan bir başka emir de Hoy valisi Deli Budak olup, dürüst, temiz inançlı bir Türk idi. isfahanlı Fazlı'ya göre Tahmasb'ın ölümü esnasında bir kısmının adlarını verdiğimiz dokuz Rumlu emiri vardı.

2 — USTACALU

Araştırmalarımıza göre 1532'den 1576 yılma kadar olan zamanda bu oymaktan beğ, sultan ve han ünvanlarını taşıyan otuzdan fazla emir görülmektedir. Tekelü Çuha (Çuka) Sultan'ın öldürülmesinden sonra Tahmasb, emirü'l-ümeralığa Şamlu Hüseyin Beğ ile Ustacalu Abdullah Han'ı getirdi.Evvelce kaydedildiği gibi, Abdullah Han devletin kurulmasında pek mühim bir rol oynayan Muhammed Han'ın yeğeni ve Kara Han'ın oğlu idi. Abdullah Han'ın Şah'ın kız kardeşi ile de evli olduğunu biliyoruz. 950 (1543) yılında Afodullah Han, Hemedan valisi olarak, başlarına buyruk hareket eden Kelhur Kürdleri'ne başarılı bir akında bulunmuştur; 974 (1566) yılında vuku bulan ölümü Tahmasb'ı pek müteessir etmişti. Ustacalular'dan diğer büyük bir emir de Afodullah Han'ın çağdaşı Menteşe Sultan (Şeyhler obasından) idi. Tahmasb'ın en itimat ettiği merkez emirlerinden biri olan Menteşe Sultan 952 (1545 -46) yılında ölmüştür86. Adı geçen bu beğlerin çağdaşı olan Bedir Han'ın da aynı oymaktan (Şereflü obasından) ve büyük emirlerden biri olduğu görülüyor. Bedir Han 965 (1558) yılında Yaka Türkmenlerinden Ohlu (Oklu) oymağı başı Aba ile Harizm hakimi Ali Sultan'a karşı yapılan bir seferde esir düşmüştür. Kendisinden bir daha bahsedilmediğine göre, Bedir Han'ın serbest bırakılmayarak öldürülmüş olması muhtemeldir. Bedir Han'ın imam Kulu Sultan adlı bir oğlunu tanıyoruz (980 = 1572 — 73 de Gilanda öldürüldü). Aynı seferde Dinever valisi Kıc Oğlu Hasan Sultan ile Keçel Şahverdi'nin oğlu Şah Kulu Sultan da esir düştüler.

Sadreddin Han da Ustacalular'ın büyük emirlerinden biri idi. Kendisi daha 940 yılında han ünvanını taşıyan emirler arasında bulunuyordu. Sadreddin Han 944 (1537) ve 955 (1548) de olmak üzere iki defa Esterabad valiliğinde bulunmuştur. Burada kendisinden bahsedilmesi gereken diğer bir emir de Yüzbaşı Hasan Beğ'dir. Hasan Beğ daha 940 (1533 — 34) yılında en muteber merkez emirlerinden biri idi. Kendisi 967 yılında ölmüştür. Bunu bir yıl önce ölen ve yine Ustacalu'dan olan (Çavuşlu obasından) diğer Hasan Beğ ile karıştırmamalıdır. Bu sonuncusu da Şah'ın yakınlarından olup, onun okçu korucusu idi ve kendisine, zulümde bulunmuş bir emir olmasından dolayı, Firavun-ı Sani lakabı verilmişti. Şah Kulu Sultan da Tahmasb'ın itimadını kazanmış emirlerden biri idi. Kendisi Kirman, Esterabad, Meşhed ve Çukur Sad emirliklerinde bulunmuş ve 975 de (1567 — 68) elçi olarak İstanbul'a gitmiştir. Yukarıda adı geçen Yüzbaşı Hasan Beğ'in oğlu Hüseyin Beğ de Tahmasb'ın son yıllarında en kudretli merkez emirlerinden biri olmuştu.

Bunlara ilave olarak aynı oymağa mensup şu emirler de vardı:

Çerağ Sultan (ölümü : 955 = 1549 dan sonra), Şah Ali Sultan (955 = 1548, Esterabad valisi), Esterabad valisi Keçel Şah Verdi (Yaka Türkmenleri ile yaptığı bir savaşta öldü, 957 = 1550). Cafer Beğ (Kengerlü obasından, 967 = 1559 — 60 da elçilik ile İstanbul'a gönderildi), Çayan Sultan'ın torunu Aykut (Ayğut Beğ; 972' de Nişabur, Isferayin valisi), Kanber Sultan (971 = 1563 — 64'de Horasan yörelerinden birinde vali), Halil Aka (Kengerlü obasından, 940 = 1533-34'de adı geçiyor), Yasavul Başı Veli Beğ (969 = 1561'de elçilik ile İstanbul'a gönderildi), İçik Oğlu Allah Kulu Sultan (975 = 1567-68 de Gilan'da dirlik sahibi, 977 de Gilan valisi Mahmud Mirza'nın atabeği; Gerempa obasından)100, Nazar Sultan (Yüzbaşı Hasan Beğ'in kardeşi), Emir Gayb Sultan (966'da Tebriz valisi, 972 de Herat, 975 de Gilan'ın fethinde bulundu, Deyleman ve Kuh-i Gilan valisi iken 979 da orada öldü), Pire Muhammed Han (Çavuşlu obasından, aynı sefere katıldı), Kirman valisi Timur Han (Kengerli obasından), oğlu Murad Han ve Rumlu Hasan Beğ'in, Sam Mirza gibi, akıllı ve dirayetli bir emir olduğunu söylediği Çavuşlu Baba Süleyman oğlu Yusuf Beğ.

Türkmen İskender Beğ, Tahmasb'ın ölümü esnasında hayatta bulunan Ustacalu emirlerinden bir kısmının adlarını verir ki şunlardır:

Yüzbaşı Hasan Beğ'in oğlu Hüseyin Beğ, Timur Han oğlu Sofracı Murad Han, Allah Kulu Sultan(Gerempa obasından), Piri Beğ (Koçulu obasından, Reyy valisi), Pire Muhammed Han (Çavuşlu obasından, Gilan valisi; imam Kulu Mirza'nın atabeği) , Tokmak lakabı ile tanınmış olan Çukur Sad valisi Şah-kulu Sultan oğlu Muhammedi Han (Tahmasb'ın ölümü esnasında elçi olarak gittiği İstanbul'da bulunuyordu), Yeğen (oğlu?) Şah Kulu Sultan (Herat valisi ve Abbas'ın lalası), Serahs valisi, Şah Kulu Sultan'ın oğlu İbrahim Sultan, Veli Han (Şereflü obasından, Havaf ve Baherz valisi), Turşiz valisi Sofu Oğlu Mahmud Han, Siistan valisi Bediüzzaman Mirza'nın lalası Timur Han, Aygut Sultan (Çavuşlu obasından, Şuster ve Diz-ful valisi), Karınca Oğlu Şah Kulu Sultan (Mahi Fakihlü obasından, Tiflis'de Gürcü Davud Han'ın yanında Şah'ın mümessili), Keçel Şah Verdi'nin oğlu Mustafa Sultan.

Ustacalulara dair zikredilmiş olan şu isimler onların Tahmasb devrinde ne kadar mühim bir mevkiye sahib olduklarını gösteriyor. Bu husus aynı zamanda bu oymağın Anadolu'dan beslenmekte olduğunu da ifade edebilir. İsfahanlı Fazlı on dokuz Ustacalu emirinin adını verir.

Kaynakça
Kitap: SAFEVİ DEVLETİNİN KURULUŞU VE GELİŞMESİNDE ANADOLU TÜRKLERİNİN ROLÜ
Yazar: Faruk SÜMER
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13985
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: ŞAH TAHMASB DEVRİNDE (1524-1586) BÜYÜK OYMAKLAR

Mesajgönderen TurkmenCopur » 25 Ara 2010, 20:22

3 — TEKELÜ

Eski Herat valisi Gazi Han'ın, her halde Tahmasb'ın kendisi hakkında iyi niyetler beslemediğinden şüphe ederek Irakeyn seferi esnasında Osmanlılar'a iltica etmesinden sonra Şah'ın hizmetinde ileri gelenlerden yalnız Şerefeddin Oğlu Muhammed Han ile belki akrabalarından ikinci derecede bir kaç emir kalmıştı, anlaşılacağı üzere, Muhammed Han'da oymakçılık gayreti yok gibi görünüyor. Kendisine sığman, mevkiini borçlu bulunduğu, Çuha Sultan'ın oğlunun bile, tereddüt etmeden, boynunu vurdurup Tahmasb'a gönderdiği gibi, Kanun i'nin yaklaşması üzerine Bağdad'ı bırakıp hükümdarının buyruğunu yerine getirmişti. Muhammed Han bu sadakatinin mükafatı olarak 942 (1535-36) veya 943 de Herat'a vali tayin edilen Tahmasb'ın en büyük oğlu Muhammed Mirza'nın lalalığına getirildi. Fakat Muhammed Mirza'nın valiliği bir isimden ibaret olup bütün işler Muhammed Han tarafından görülüyordu. Şerefeddin Oğlu 964 (1557) yılında vuku bulan ölümüne kadar Herat valiliğinde kaldı. Bu husus tamamiyle onun dirayetli bir emir olması ile ilgilidir. Fakat sert mizacı yalnız yeğenlerini değil bizzat oğullarından bazılarını dahi kendisine aleyhtar yapmıştı.

Hatta 963 (1556) yılında İsmail Mirza'yı Herat'a getiren Tekelü Ali Sultan, Muhammed Han'ın oğulları Tatar Sultan ile Ali Beğ ve Üveys Sultan'ın oğlu Şerefeddin Beğ başta olmak üzere, yeğenleri ile birleşerek ona ağır sözler söylemiş ve hatta öldürmeğe bile teşebbüs etmişti. Fakat Ali Sultan, Muhammed Han'ın şikayeti üzerine, Şah tarafından Gürcülere tekmelettirilerek öldürtüldü. Yukarıda Irakeyn Seferi esnasında Osmanlılar tarafına geçtiğinden bahsedilen Tekelü Çirkin Hasan oğlu Gazi Han'a beğlerbeğilik şeklinde Bağdat bölgesinin yarısı verilmişti. Fakat hakkında yapılan şikayetler üzerine İstanbul'a çağırıldı ise de Gazi Han bu emri dinlemeyerek, 947 (1540-41) yılında 5-6 bin kişi ile İran'a döndü. Tahmasb, Gazi Han'ı Şirvan valiliği ile mükafatlandırdı; fakat Safevi hükümdarı, şeytan tabiatlı, hiylekar ve yalancı bir insan olarak vasıfladığı bu Tekelü beğini iki kardeşi (bunlardan birisinin adı Mustafa'dır) ve yakın adamları ile birlikte öldürttü. Herat valisi Muhammed Han'a gelince, 964 (1556-1557) yılındaki ölümü üzerine mevkii oğullarından Kazak'a verildi. Kazak cesur bir insan, muktedir bir kumandan olup, Özbekler'e karşı bir çok başarılar kazanmıştı. Fakat zalim bir emir idi. Hatta Heratlilar'a yaptığı zulümden dolayı bir şair onu II. Haccac olarak vasıflamıştı.

Kaynaklara göre Kazak son yıllarda başına buyruk hareket etmeğe başlamış ve kendisini Herat'ta müstakillen hükümdar olmak arzusuna kaptırmıştı. Kazak'ın isyankar davranışım öğrenen Şah Tahmasb, Mustafa Beğ, Ahmed Beğ, Müseyyib Beğ, Üveys Sultan oğlu Şerefeddin Beğ gibi, Herat valisinin kardeş ve amcası oğullarına gizlice haber gönderip hangisi Kazak'ı öldürür ise mevkiini ona vereceğini vadetmişti. Fakat onlar Kazak'a karşı bir şey yapamadıklarından Meşhed' de bulunan büyük emirlerden Safevi Masum Beğ, Şah'ın buyruğu üzerine, yanında bazı şehzadeler de olduğu halde, Herat'a gidip fıtıktan yürümeğe dahi kudreti olmayan Kazak'ı kolayca ele geçirdi. Kazak üç-beş gün sonra öldü (972 = 1564-65). Şerefeddin Oğlu ailesinin aslen Anadolu'daki Menteşeli (başlıca Muğla bölgesi) olduğu anlaşılıyor. Fakat Kazak Han'ın isyanının kendisinden başka oymağı halkına da zararı oldu. Esasen Ulama'nın isyanı ve Osmanlılar'a ilticasından Tekelüler'e kızgın olan Şah, bu olay üzerine onları epeyce bir müddet dirliksiz bıraktı. Bu da Tekelülefi perişan bir duruma soktu. Nihayet Safevi hükümdarı ölümünden bir yıl önce Türkler'in yaşamaktan hoşlanmadıkları» rutubetli ve sıtmalık Gilanda (Biye Piş kesiminde) onlardan bazılarına dirlikler verdi (983 = 1576). Bahsedilen şu olaylar Güney-Batı Anadolulu Türkler'in, Anadolu'nun diğer bölgelerinden giden Türkler'e nazaran daha faal, daha iyi savaşçılar, daha muhteris ve daha kuvvetli şahsiyete sahip insanlar oldukları fikrini veriyor. Tahmasb'ın öldüğü yılda, Şerefeddin Oğlu Veli Sultan Horasan'da küçük bir dirliğe sahip idi. Soloğ (Solak) Hüseyin ile Erdoğdu Halife gibi Tekelü emirlerinin dirlikleri de Gilan'da bulunuyordu.

4 — ŞAMLU

Emirü'l-ümera Hüseyin Beğ'in 940 (1534) yılında öldürülmesinden sonra Şamlular itibardan düşmüşlerdi. Onun Öldürüldündüğünü haber alan Herat valisi Demiri Sultan oğlu Ağzı Var Han kendisinin de aynı akibete uğrayacağından kaygılanarak, atabeği olduğu Sam Mirza'yı (tezkire sahibi) da yanına alıp Kandahar taraflarına gitmiş ve orada Çağataylar (Babürlüler) ile yaptığı savaşta ölmüştü (941 = 1535)114. 940 yılında korucu başı olan Oğlan Halife lakaplı Muhammed Halife de çok geçmeden görevinden uzaklaştırıldı. 941'de Ağzı Var Han'ın yerine Herat valisi tayin edilen Şamlu Halife Sultan çok yaşlı olduğu halde Özbekler ile yaptığı savaşta öldürülmüştü. Aynı yılda yine Şamlu'dan Mahmud Beğ ve Emet Beğ dirlik sahipleri idiler. 954 (1547) yılında Tahmasb hiyanet ile itham ettiği aynı oymaktan Hüseyin Beğ ile oğullarını tevkif ettirdi. Bu yıllara ait olaylarda adı geçen Şamlu beğlerinden biri de Çerendab (Cerendab) Sultan idi. Çerendab Sultan'ın oğlu Afobas Ali Beg'i 962 (1556) de Yaka Türkmenlerinden Aba'nın üzerine sevk edilen emirler arasında görmekteyiz. Yine Şamludan Mecnun Sultan 959 da (1552) Horasan'da isferayin hakimi olduğu gibi, Veli Halife de 972'de (1564- 1565) Kum valisi idi.
Bir yıl önce Şamludan Hüseyin Beğ'i yasavul başı olarak görüyoruz. Yine bu oymaktan Ahmed Halife-i Vefa-dar'a gelince, o 975 (15 67-68) de Gilan'ın fethine gönderilen emirler arasında bulunmaktadır. Anlaşılacağı üzere, Şamlu'nun büyük emirleri sayıca az oldukları gibi, bunlardan çoğu da han ünvanını taşımıyor. İskender Beğ'e göre Tahmasb'ın ölümü esnasında (984 = 1576) Şamlu'dan beş emir vardı ki, bunlardan biri yukarıda adı geçen Veli Halife idi. Veli Halife (Avcı obasından) mezkur tarihte Meşhed valisi olup Şamlu beğzadelerinden çoğu onun maiyyetinde bulunuyordu. Yine Şamlu'dan Fulad Halife Hemedan valisi, Esterabad valiliğinden azledilmiş bulunan Süleyman Halife de merkezde oturmakta idi.

5 — ZU'L-KADR (DULKADIR)

Zu'l-kadr boyu Tahmasb devrinde de en itaatkar boylardan biri idi. Bu oymağın kalabalık kısmı yine Fars'ta oturuyordu. 931 (1525) yılında Şiraz valisi Çiçeklü Ali Sultan'ın ölümü üzerine yeri yeğeni Murad Sultan'a verildi ise de sonra bundan vazgeçilip, Şiraz valiliğine oymağın diğer bir obasına mensup olan Hamza Sultan tayin edildi. 939 (1532-33) yılında aynı yerin valiliğine Halil Han'ın kardeşi Gazi Han gönderildi. Onun da 946 (1539-40) da ölümü üzerine126 Hacılar obasından Keçel Beğ'in oğlu İbrahim Sultan mezkur şehrin valiliğine tayin edildi, İbrahim Han uzun müddet Fars valiliğinde bulunduktan sonra, 962 (1555) de azledildi, ve Esterabad valisi iken iki yıl sonra 965 de Türkmen Aba ve Özbek Ali Sultan ile yapılan savaşta öldü. İbrahim Han'ın Cüneyd Beğ adlı bir kardeşini, Zeynel Beğ ve Yakub adlı oğullarım tanıyoruz. Zeynel Beğ 977 (1569-70) de Horasan'daki Cam şehri valisi idi. Bu boya mensup emirlerden biri de Mahmud Beğ olup (Kavurgah obasından), mühürdar idi. Kendisi 939 (1532-33) yılında kabağa ok atarken attan düşüp ölmüştü. Bunun (yani sırığın ucuna dikilen kabağa ok atmanın) Türkler arasında yaygın bir spor olduğunu biliyoruz. Yine bu esnada yaşayan Yol Aldı Ağa (Hacılar obasından), İsmail Mirza'nın dede'si (dini anlamda) olup, Tahmasb onu Irakeyn Seferi'nden önce elçilik ile İstanbul'a. göndermişti. Zu'l-kadr Ürkmez Sultan, Ulama ile işbirliği yaptığı ithamı ile 937 (1530-31) yılında öldürülmüştür. Yine aynı oymaktan Kaya Beğ'in ise Dulkadır Oğlu Mehmed Han ile Irakeyn Seferi esnasında Osmanlı tarafına geçtiğinden evvelce bahsedilmişti. Zu'l-kadr boyuna mensup emirlerden biri de Şah Kulu Halife, (Kavurgalı obasından) idi. Şah Kulu Halife, Mahmud Sultan'ın halefi olarak 939 (1532 -1533) dan beri mühürdarlık mevkiinde bulunuyordu. Kendisi bu mevkii 965 (1558) yılında, Türkmen Aba üzerine yapılan sefer esnasındaki ölümüne kadar muhafaza etmiştir. Saffaltu's-safa'yı Türkçe'ye çevirten de işte bu zattır.

İbrahim Han'ın azlinden sonra Fars valiliği Tatı Oğlu Ali Sultan'a verildi. 953 (1546) yılında merkezde bulunan Zu'l-kadırlular ile Afşarlar arasında ihtilaf çıkmış ve bu, silahlı bir çatışmaya kadar gitmişti. Fakat iki taraf emirleri (Zulkadır'dan : Mühürdar Şah Kulu Halife, İbrahim Han ve Tatı Oğlu.

Afşar'dan:

Korucu Başı Sevündük Beğ, Şah Kulu Sultan ve Mahmud Han) toplanarak olayı yatıştırdılar. Aslen Boz Oklu olan Söklen (Sevgülen?)ler Tahmasb devrinde müstakil bir teşekkül gibi zikrediliyor. Irakyen Seferi esnasında Söklen Oğlu Şahverdi Halife korucu, 967 (1560) de de bayrakdar idi. Yine Zu'l-kadr'ın Eymür obasından Şir Hüşeyin'in 941 de (1534-35) korucu olduğu görülüyor. Zu'l-kadr boyuna mensup Veli Sultan 954 (1547) de Urmiyedeus, Melken Oğlu da Horasan'da (967 = 1560) bir yerde vali bulunuyordu. Elçilik ile Türkiye'ye giden (964 de döndü) Tebbet (?) Ağa140, 957 (1550) yılında Kürdler ile yapılan bir savaşta ölen Şadi Beğ, ilk önce kapı ağası sonra da devlet erkanından olan Yol Kulu (ölümü: 975 = 1567-68)142, 977'de (1569-1570) Özbekler ile yapılan bir çarpışmada ölen Sencer Oğlu Hamza Beğ de bu boydan idiler.

Türkmen iskender Beğ'e göre, Tahmasb'ın ölümü esnasıda Zu'l-kadır'a mensup şu emirler vardı:

Merkez emirlerinden Kavurgalu Esterabad valisi Muhammed Kulu Halife (İbrahim Han'ın yeğeni Hacılar obasından), Şiraz valisi Kalhancı —Kalkancı — Oğlu Veli Sultan, Lar (Fars eyaletindeki) valisi Şah Kulu Halife, İbrahim Han'ın oğullarından Hoy valisi Mansur Beğ.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13985
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: ŞAH TAHMASB DEVRİNDE (1524 - 1586) BÜYÜK OYMAKLAR

Mesajgönderen TurkmenCopur » 25 Ara 2010, 20:23

6 — KAÇAR (KAÇAR)

Tahmasb devrinde Kaçarlar birinci derecede boylar arasına girmişler ve onlardan bir çok emirler mühim mevkilere yükselmişlerdir. Bu boydan Eçe Sultan 939 (1532-33) yılında Bidlis hakimi Şeref Beğ'e yardıma gönderilmiş ise de, her ikisi Ulama ile yaptıkları savaşta yenilmişler ve hatta Bidlis hakimi de öldürülmüştü. Daha önce adı geçen Yakub Sultan'a gelince, 944'den sonra kendisinden bahsedilmiyor. Adı geçen Kaçar beği ile çağdaş olan Budak Han 943 veya 944 (1537) de fethedilen Kandahar ve Zemindaver valiliğine tayin edildi. 967 de (1559-60) Horasan'da bir yerin valisi olan Kaçar Budak Sultan başka bir emir olsa gerektir. Kaya Beğ de, (yahut Kayapa) bunlar ile çağdaş idi. 965'de (1558) adı geçen Kaya Oğlu Ahmed Beğ her halde Kaya Beğ'in oğludur. Kaçar emirlerinden biri de Ziyad Oğlu Şah Verdi Sultan'dır. XVIII. yüzyılın sonlarında İran'da iktidarı eline geçiren Kaçar hanedanı Ziyad Oğullarından gelmektedir. Ziyad'ın XV. yüzyılın son ve XVI. yüzyılın başlarında yaşadığından pek az şüphe edilir. Kaçarlar'ın yurdu Erranda Gence yöresi idi. Oymağın buraya XV. yüzyılın sonlarına doğru Boz Ok'tan geldiği daha önce söylenmişti. 944 (1537 - 38) yılında Kandahar seferinde bulunan Şah Verdi, bundan sonraki belli başlı seferlere katılmıştır. Kendisi atayurdu, merkezi Gence olan Karabağ valisi idi. Şah Verdi Sultan 975 (15 671568 = Bars yılı) de ölmüş ve yerine İbrahim Beğ (Sultan) geçmiştir. Diğer bir Kaçar emiri de Gökçe Sultan olup, Irakeyn Seferi münasebetiyle adı geçiyor. 946'da (1539 - 40) Gürcistan'a bir akın yapan Gökçe Sultan, 954 (1547 - 48) de Şirvan valisi Behram Mirza'nın lalası olmuş ve 962'de Türkmen Aba ve Özbek Ali Sultan ile yapılan savaşta ölmüştür. 951 (1544) yılında bayrakdar olan Ebu'l-Kasım Hulefa, 961 (1554) de barış yapılması için elçilikle Kanuni'ye gönderilen Şah Kulu (Ağa) Beğ Kaçarlar'dan olduğu gibi, 958'de Şeki valiliğine tayin edilen Toykun Beğ ve onunla çağdaş olan Bayram Beğ, 967 (1559-60) de elçilik ile İstanbul'a gönderilen Yüzbaşı Akçasakal Ali Ağa, 975 (1567 - 68) de adı geçen Mirza Ali Beğ, 976'da zikredilen Ali Kulu Beğ de aynı oymağa mensup idiler. Tahmasb'ın ölümü esnasındaki başlıca Kaçar beğlerinden biri Şah Verdi Sultan'ın oğlu Yusuf Halife idi; Karabağ valiliğine ve Sultan Ali Mirza'nın lalalığına tayin edilmiş ise de, hükümdarın ölümü esnasında henüz Kazvin'de bulunuyordu. Mirza Ali Sultan da bu esnada merkez emirlerinin en muteberlerinden olup divan beği idi. Ali Halife'ye gelince (Ağçalı oymağından) o, bu esnada Damğan ve Bistam valisi idi. Bunlardan başka Yusuf Halife'nin kardeşi Süleyman Beğ ile Şekeme) Oğlu Süleyman Sultan'ın da emirlik mertebesine yükseldikleri anlaşılıyor.

7 — AFŞAR (AVŞAR)

Tahmasb devrinde de Afşarların çoğunluğu Kuh Giluye ve Huzistanda yaşıyorlardı. 943 (1527 -1528) yılında Horasan'daki emirlerden Afşar Mustafa Sultan, Şamlu Zeynel Han ve yine Şamlu Çekirge Sultan ile birlikte Firuz Kuh'da Özbekler tarafından öldürülmüştür. Irakeyn Seferi esnasında Kuh Giluye valisi Elvend Han bin kişi ve iki tavla at ile Tahmasb'ın yanına gelerek onu sevindirmişti. Fakat ertesi yıl, defalarca itaatsizlik gösterdiği suçu ile öldürülüp, mevkii, Şah Ruh Han ünvanı ile Mansur Beğ'in torunu ve Hasan Sultan'ın oğlu Muhammedi Beğ'e verildi. 955 (1548-49) yılında Kuh Giluye valisi yine Afşar'dan Mahmud Han olup, muhtemelen Mansur Beğ ailesinden idi. Mahmud Han'ın buyruğunda üç bin atlı vardı. 957 yılı-(1550) olaylarında adı geçen Afşar Rüstem Beğ'i, 964 (1557) yılında aynı yerin valisi olarak görüyoruz. Afşarlar'dan, bir kolun da Huzistan'da yaşamakta oldukları söylenmişti. Bunlar Gündüzlü Afşarı'ndan idiler. Husiztan Afşarları'nın başında 946 (1539 - 40) yılında Kan Kara lakabı ile tanınmış olan Çulu Beğ oğlu Mehdi Kulu Sultan bulunuyordu. Mehdi Kulu Sultan aynı yılda Tahmasb'ın emri ile kardeşi Sevindik Beğ tarafından öldürüldü. Rumlu Hasan Beğ'e göre, 948 (154142) de Huzistan'daki Dizful şehrine gelen Şah, burayı Acar'dan Haydar Kulu Sultan'a vermiştir. Bu haberi bir yıl sonra veren Gaffarı ise şehre Avşar'dan Ebu'l-Feth Sultan'ın tayin edildiğini söyler. Diğer bir Afşar emiri de 943 (1536-37) de Kirman valisi bulunan Şah Kulu Sultan idi. Şah Kulu Sultan, uzun bir zaman Kirman valiliğinde bulunmuştur; adı son defa 972 (1564 - 65) yılı haberleri arasında geçiyor. 977 (1569 - 70) yılında Kirman'da yine Afşar'dan Yakub Beğ'i vali olarak görüyoruz ki, herhalde Şah Kulu Sultan'ın yakın bir akrabası idi. Afşarlar'a mensup devrin en büyük emiri şüphesiz ki Korucu Başı Sevindik Beğ'dir. Sevindik Beğ'i Tahmasb'ın en muteber merkez emirlerinden biri olarak görüyoruz; 969 (1561) yılında öldüğü zaman yaşı doksanı geçiyordu. Kendisi hakkında, «Gilan sofularından idi» deniliyor ki, bu söz ile her halde onun İsmail'in Gilan'da iken yanında bulunanlardan olduğu ifade edilmek isteniyor. Pir Kulu Beğ, Rüstem Beğ ve Muhammed Beğ gibi Afşar emirlerinin adları 955 - 957 (1549 -1550) yıllarına ait hadiselerde geçiyor. Diğer büyük bir Afşar emiri de Aslan Beğ idi. Aslan Beğ'in Afşar'ın Araşlu obasından olduğu bildiriliyor. Araşlu bir yer adı ile ilgili gibi görünüyor. Aslan Beğ 975 (1567 - 68) deki Gilan seferine katıldı. Aynı seferde bulunan Afşar'dan İskender Beğ'e de Gilan' da dirlik verildi. Yine bu boydan Sincab Sultan (957 = 1550 de) ve Dana Beğ oğlu Allah Kulu Beğ de (963 = 1556) Horasan'da dirliklere sahip idiler. Elkas Mirza'nın yakınlarından Muhammed Beğ'in de Afşar'dan olduğunu kaydedelim.

İskender Beğ Tahmasb'ın ölümü esnasında altı Afşar emirinin adını veriyor. Bunlardan biri az önce adı geçen Araşlu Aslan Sultan'dır. İskender Beğ Aslan Sultan'ın Afşar'ın büyük emirlerinden, çok asker sahibi ve Sultan Ahmed Mirza'nın lalası olduğunu bildiriyor. Diğer Afşar emirlerine gelince, bunlar Kuh Giluye'de 10.000 çadır Afşar'ın başı Halil Han, Save valisi Mahmud Sultan, Kirman valisi Yakub'un kardeşi Yusuf (fakat bu esnada henüz Kirmanha gitmemişti), Hezarcerıb valisi İskender Beğ idiler. Bu sonuncusu Halil Han'ın akrabası olup, sonra Kuh Giluye valisi olmuştur. Horasan'daki Ferah ve Esfuzar valisi Yeğen Sultan ile yine Horasan'da bir yerin valisi Hüsrev Sultan'ın da Afşar'dan olduğu bildiriliyor.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13985
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Re: ŞAH TAHMASB DEVRİNDE (1524 - 1586) BÜYÜK OYMAKLAR

Mesajgönderen TurkmenCopur » 25 Ara 2010, 20:24

8 — TÜRKMEN

Safevi devri, Türk oymakları tarihinde Türkmen'in hususi bir manası vardır. Türkmen orada Ak - Koyunlu elinin bilhassa iki mühim oymağı olan Musullu ve Pürnekler'in Safevi hizmetindeki kollarını ifade etmektedir. Yani Türkmen, Safevi oymakları arasındaki Musullu ve Pürnek oymaklarının adıdır. Adı geçen oymakların bu ad ile anılmaları da Ak-Koyunlular'ın Türkmen olmalarından ileri geliyor. Fakat adı geçen oymaklara bu ismin verilmesini isabetsiz bulmak ve bunu tuhaf bir tabir olarak karşılamak yerindedir. Çünkü diğer oymaklar da Türkmen menşeli olup, hiç olmaz ise bir kısmı, bunu biliyorlar ve bu adla anılıyorlardı. Her halde bunların Ak-Koyunlu veya bunun gibi uygun bir isim ile anılmaları düşünülmedi.

Şah İsmail'in annesi ile baba annesinin Ak-Koyunlu hanedanına mensup olduğunu evvelce kaydetmiştik. Şah İsmail de Musullu beğlerinden birinin kızı ile evlenmiş (Taclu Hanım) ve bu izdivaçtan Tahmasb ile Behram mirzalar doğmuştu. Tahmasb da yine Musullu beğlerinden İsa Beğ'in kızı ile evlenmişti. Sultan Muhammed ve İsmail Mirzaların anneleri de işte adı geçen İsa Beğ'in kızıdır. Ak - Koyunlu ve Kara - Koyunlu uluslarına mensup oymaklar ancak Safevi devletinin kuruluşundan sonra bu devletin hizmetine girdiler. 913 (1506 - 7 = Luy yılı) yılında Diyarbekir hakimi Musullu Emir Beğ'in başında bulunduğu topluluk ile Şah İsmail'in hizmetine girdiğinden ve Safevi hükümdarının bundan son derecede memnun kaldığından evvelce bahsedilmişti. Emir Han'ın İbrahim ve Ali Beğ adlı kardeşleri ile Masum, Muhammedi ve Mercümek (Mercimek) adlı oğullarını tanıyoruz. Bunlardan İbrahim Sultan 933 (1527) de Bağdad valisi, Ali Beğ'in oğlu Nohud Sultan da (asıl adı Zulfikar) Kelhur valisi idiler. 934 (1528) de Nohud Sultan, amcası İbrahim Sultan'ı ve Mercümek Sultan da dahil olmak üzere, amcaları oğullarından ekserisini öldürüp Bağdad'ı ele geçirdi. Bunu haber alan Şah Tahmasb, Horasan seferinden vazgeçerek sür'atle Bağdad üzerine yürüdü ve şehri yakıcı bir sıcak altında kuşattı. Tahmasb kuşatmanın başarısızlık ile neticeleneceğinden kaygılanmaya başladığı bir sırada Nohud Sultan, Bektaş Beğ'in oğullan ve Uzun Hasan Beğ'in ünlü kumandanlarından Sufi Halil Beğ'in torunları, Ali ve Ahmed Beğler tarafından bertaraf edildi. Mercümek Sultan'ın Yadigar Muhammed Tarhan adlı bir oğlunu tanıyoruz ki, Save valisi iken 969 (1561) da vefat etmiştir. Bunun oğlu Ebu'l-Masum Sultan'ı da Tahmasb'ın ölümünde merkez emirleri arasında görüyoruz. 972 (1564 - 65) yılında emirler arasında bulunan, 975 (1567 - 68) de Gilan seferine katılan ve Tahmasb'ın ölümü esnasında Reyy'in Huvar kasabasında oturan Emir Han'da Muhammedi Beğ'in oğlu, Yadigar Muhammed'in amcası oğlu idi.

Tahmasb 939 (1532 - 33) yılında kayın biraderi Türkmen Musa Sultan'ı Tebriz valisi tayin etti. Vezir-i azam İbrahim Paşa Musa Sultan'ın Osmanlı hizmetine girmeyi düşündüğünü haber almıştı; fakat Tebriz üzerine yürüdüğünde Musa Sultan'ın şehri boşaltıp Acem Irakı'na yöneldiğini işitti. Musa Sultan'a dair başka bir habere rastgelinmediği için onun bu yıllarda öldüğü anlaşılıyor. Aynı yılda Eııük Oğlu Mahmud Beğ, Tahmasb'ın eşik ağası başı idi.

947 (1540 - 41) de yine bu oymaktan Ahmed adlı bir emir görmekteyiz. Bu emir kardeşi Ali Beğ ile birlikte 935 (1528-29) de Nohud Sultan'ı öldüren Ak-Koyunlu emirlerinden meşhur Sufi Halil Beğ'in torunu Ahmed Beğ'den başkası olmasa gerekir. Tahmasb 936 (1529-30) da Nohud Sultan'ın öldürülmesinde asıl rolü oynayan Ali Beğ'e emirlik tevcih etmişti. Kanuni'nin 955 deki (1548-49) ikinci seferi esnasında Türkmen emirlerinden Ali Kulu Beğ'in iki bin kişilik bir kuvvete kumanda etmesi onun büyük emirlerden biri olduğunu gösteriyor. Bu emirin yukarıda adı geçen Ali Beğ ile aynı şahıs olduğuna dair hiçbir delile sahip değiliz. Bu sırada Musullu Emir Han oğlu Muhammedi Beğ Şirvan'da dirlik sahibi idi. Adı geçen beğin 960 (1553) yılında hayatta olduğunu biliyoruz. Yine aynı boydan Haydar Beğ 975 de (1567 - 68) Save valiliğinde bulunuyordu.

Tahmasb'ın ölümü esnasında mevki sahibi beş Türkmen emiri vardı ki, şunlardır:

Musullu Muhammedi Beğ oğlu Emir Han, Pürnek Şah Kulu Han (İsfahan), Suhrab Halife oğlu Süleyman Halife (Horasan'da Tim ve Tabes valisi), Haydar Sultan (Çabuk Tarhan oğlu) Kum valisi, Yadiğarlu Ebu'l-Masum Sultan.
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13985
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26


Dön Safevi İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir