Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Safevi Devletinin Kuruluşunda Rol Oynayan Büyük Oymaklar

ŞAH İSMAİL DEVRİ(1501-1524)

Burada Safevi İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Safevi Devletinin Kuruluşunda Rol Oynayan Büyük Oymaklar

Mesajgönderen TurkmenCopur » 25 Ara 2010, 20:05

SAFEVİ DEVLETİNİN KURULUŞUNDA ROL OYNAYAN BÜYÜK OYMAKLAR

1 — RUMLU


Bu boy başlıca Sivas'ın Koyulhisar (Koylahisar) ve Karahisar (Şebin) kazaları ile yine Sivas'a bağlı diğer yöreler ve Tokat - Amasya bölgelerindeki köylü Kızılbaşlar tarafından meydana getirilmişti. Rumlular'ın devletin kurulmasında mühim bir rol oynadıkları yukarıda görülmüştü. Nur Ali Halife, Piri Beğ ve Div Sultan bu teşekkülün en tanınmış beğleridir. Div Sultan'ın asıl adı Div Ali (Beğ)dir; kendisinin Tokat bölgesi halkından olduğu anlaşılıyor. Görüldüğü gibi Div Sultan, devletin kuruluşuna katılmıştı. Dirliği (tiyul) Sa'd Çukuru (Erivan bölgesi) olup, Emir-ül-Ümerâlığa sadece şahsi kabili/etleri sayesinde yükselmiştir. Kendisinden başka yine Rumlu'dan Badıncan (Patlıcan) Sultan (Erdebil valisi), Kazak Sultan, Sofiyan Halife ve Aygud Beğ'i tanıyoruz.

2 — USTACALU (USTACLU)

Bu boy aslında başlıca Sivas - Amasya - Tokat bölgesinde yaşıyan ve bazı oymakları Kırşehir'e kadar yayılan Ulu Yörük" adlı büyük topluluğa mensup idi80. Şeyh Cüneyd ve Haydar'ın Anadolulu müridlerinin mühim bir kısmını Ustacalular teşkil ediyordu.

Oymağın adını, Ustaca (usta gibi veya belki Usta Hacı) adlı bir şahıstan aldığından şüphe edilmez. 906 (1500) yılında Erzincan da buyruğundaki ikiyüz atlı ile Şah İsmail'in katına gelen Mirza Beğ oğlu Muhammed Beğ, Ustaca'nın neslinden idi. Bu Muhammed Beğ Çaldıranda Safevi ordusunun sol koluna kumanda eden meşhur Ustaca-Oğlu (yahut Ustacalu Oğlu) Muhammed Han'dı. Muhammed Han'ın bu tarihte Kılıç Han adlı bir oğlunu tanıyoruz.

Ustacalulardan Şah İsmail'in sofracı başı diğer Muhammed Beğ'in 920 (1514) de Çayan Sultan lakabı ile emırü'l-ümeralığa getirildiğinden, 929 (1523) de ölümü üzerine mevkiinin oğlu Bayezid Sultan'a verildiğinden evvelce bahsedilmişti. Yine Ustacalu'dan Korucu Başı Saru Pire'nin Çaldıran savaşında öldüğü görülmüştü. Bu tarihte Çayan Sultan'ın kardeşi Köpek Sultan (asıl adı Mustafa idi), K arınca Sultan, Menteşe Sultan (Şeyhlü obasından, Korucubaşı Saru Pire'nin kardeşi), Bedir Beğ, Kürd Beğ, Kara Han'ın oğlu Abdullah Han, Kadı Beğ, Sofu Oğlu Ahmed Sultan (Kirman valisi), Kazuk lakablı Hamza Sultan, Taceddin Beğ (?) gibi emirler de bu boydan idiler. Ustacalu Hızır Ağa atını vermek sureti ile Şah İsmail'in savaş meydanından kaçmasını temin etmişti. Bu suretle Ustacalular Şah İsmail devrinde devleti kuran oymakların başında gelmektedir.

3 — TEKELÜ

Yukarıda bir kaç defa söylendiği gibi, bunlar esas itibariyle Teke İli veya sadece Teke denilen Antalya bölgesi Türklerinden idiler. Aralarında Hamid ili (Isparta - Burdur bölgesi) ve Menteşe ili (başlıca Muğla vilayeti) halkından kimseler de vardı. Tekelüler devletin kuruluşunda mühim bir rol oynadıktan başka, 916 (1510 - 1511) yılında Şah Kulu Baba isyanı dolayısiyle 15000 kişinin İran'a gelmesi ile çok daha fazla kuvvetlendiler. Devletin kuruluşunda rol oynayan ve mühürdarlik mevkiine getirilen Tekelü Mühürdar Saru Ali 912 (1506) yılında Şamlu Abdi Beğ ile Kürd Sarim üzerine gönderildi ise de başarı gösteremeyip yapılan çarpışmada öldürüldü. Yine devletin kuruluşunda rol oynayan diğer bir Tekelü beği de Burun Sultan olup bu tarihte Meşhed emiri idi. Yukarıda adı geçen emirlerden başka Tekelü Yeğen Sultan, Çuha (Çuka) Sultan, Reis Beğ ile Şerefeddin Beğ'in de Şah Kulu Tekelüleri'nden önce Şah İsmail'in hizmetinde bulunduklarını biliyoruz. Hatta Şah Kulu Bata a Tekelüleri'nin İran toprağına ayak bastıklarını öğrenen Şah İsmail, bunların durumunu anlamak için Çuha Sultan'ı göndermişti. Fakat bu tarihte başlıca Burun Sultan, Çuha (Çuka) Sultan, Karaca Sultan (Hemedan valisi), Ahi Sultan, Çirkin Hasan, Tekelilerin en başta gelen beğleri idiler. Bunların da Şah Kulu Tekelüleri'nden önce İran'a gelmiş olmaları pek muhtemeldir.

4 — ŞAMLU

Şamlular yazın Sivasın güneyindeki Uzun-Yayla'da, kışın Haleb - Ayıntdeb (Gazianteb) arasında yaşıyan ve Osmanlı devrinde Haleb Türkmenleri denilen oymakların umumi adıdır. Bu umumi isim Safeviler'den çok önce Anadolu'da kullanılıyordu. Şamlular da Şeyh Cüneyd'den beri Erdebil tarikatının en eski müridleri arasında yer almışlardı. Şeyh Haydal'in en başta gelen halifelerinden Hüseyin Beğ, Şamlu'ya mensup idi. Devletin kurulması üzerine lala lakabını da taşıyan Hüseyin Beğ, evvelce kaydedildiği gibi, emirü'l-ümeralığa getirilmişti. (907 de = 1502). 914 de (508 - 1509 = Yılan yılı) Şah İsmail saltanat vekilliğini Reştli Tacik Emir Necm-i Zerger'e verip mali işlerden Türk emirlerinin ellerini çektirmişti. Bu misalin de gösterebileceği gibi, devletin kurulmasında büyük emeği geçmiş olan bazı emirlere karşı zaman geçtikçe teveccühü azalan Şah İsmail ertesi yıl Lala Hüseyin Beğ'i emirü'l-ümeralıktan azledip Şirvan taraflarında bir yerin valiliğine göndermiş ve 916 (1510-1511) da Horasan'ın fethi üzerine onu Herat valisi tayin etmiştir. Tarikatın bu en eski mensubu ve Şah İsmail'in en yakın iki emirinden biri olan Lala Hüseyin Beğ gördüğümüz gibi, Çaldıran savaşında ölmüştür.

Şamlu'dan diğer büyük bir emir de Abdi Beğ idi. Abdi Beğ'in üçyüz atlı ile Erzincan'da Şah İsmail'e katıldığını yukarıda söylemiştik. Devletin kurulması üzerine, Tavacı (başı)88 olan Abdi Beğ, 912 (1506-1507) de Kürd Sarım ile yapılan savaşta ölmüştü. Şamlu'nun hangi obasından olduğunu bilemediğimiz Abdi Beğ'in Durmuş ve Hüseyin adlı iki oğlunu tanıyoruz. Bunlardan ilki kısa bir zamanda yükselerek en muteber emirler arasında yer almıştır. Durmuş Han'ın Çaldıran savaşında Ustacalu Muhammed Han'ın düşmana dinlenme ve savaş düzenine girme fırsatı vermeden hücum edilmesi teklifini reddettirdiğine yukarıda işaret edilmişti. Durmuş Han 929 (1522 - 1523) yılında Musullu Emir Han'ın yerine Herat valisi tayin edilmiş ve Sam Mirza'nın lalası olmuştur. Şamlu'daıı diğer bir emir de Zeynel Han idi. Kendisinin mezkur tarihte Esterabad valiliğinde bulunduğu görülüyor. Şamlular bundan sonra da itibarlarını devam ettirmişlerdir.

5 — ZU'L-KADR (DULKADIR)

Bu boy, Safevi kaynaklarında seksen bin ev olduğu söylenen Maraş ve Boz Ok (Yozgat) bölgesindeki Dulkadır elinin, daha ziyade Boz Ok'ta yaşayan oymaklarından bazılarının kollarından meydana gelmiştir. Şah İsmail'in babası Haydar'ın en yakın müridlerinden Dede Abdal Beğ bu teşekkülden idi. Daha o zaman Şamlu Hüseyin Beğ gibi, «beğ» ünvanını taşıması (daha sonraki mevkiine bakılarak verilmedi ise) kendisinin asılzade zümresine mensup olduğunu gösterir. Devletin kurulmasından sonra Abdal Beğ'in korucu başılığa getirilmiş olduğunu görüyoruz. Daha sonra Savuc Bulağ ve Reyy valisi olan Abdal Beğ 915 (1509- 1510) de azledilmiş ise de ertesi yıl Özbekler'den fethedilen Merv şehri valiliğine atanmıştır. 919 yılında (1513 -1514) Özbekler'in hücumu üzerine Abdal Beğ Mera'i bırakarak kaçmıştı. Safevi hükümdarı Abdal Beğ'i, bu hatasından dolayı, kadın kılığına sokup bir eşeğin sırtında ordugahta dolaştırmış, herhalde hanedanın emektar bir emiri olduğu için, öldürülmeyerek eski mevkiine iade etmiştir. Fakat bu hadiseden sonra Dede Abdal Beğ'den bir daha bahsedilmiyor.

Devletin kuruluşuna katılan diğer bir Dulkadır beği de Keçel Beğ lakabı ile tanınmış olan İlyas Beğ idi. Şah İsmail 909 (1503 = Sıçgan yılı) da Fars'ı fethedince bu geniş bölgenin valiliğini İlyas Beğ'e vermişti. Fakat ertesi yıl bir hatası yüzünden onu öldürttüğü gibi, yerine tayin ettiği Süleyman Beğ'i de aynı akıbete uğrattı. Bunun üzerine Şiraz valiliği-ne Afşar Mansur Beğ getirildi. Mansur Beğ, Ak-Koyunlu Uzun Hasan Beğ'in daha Diyarbekir'de iken yakın emirlerinden biri olup İran'ın fethi üzerine kendisine Kuh Giluye valiliği verilmişti. Şah İsmail'in Fars'ı ele geçirdiğini gören Mansur Beğ başına Kızılbaş tacını giyerek dirliğini muhafaza edebildi. Ancak Mansur Beğ'in Şiraz valiliği pek az sürmüş ve burası yine Dulkadır'dan Emet Beğ'e (Sarı Şeyhlü obasından) verilmiş ve Emet Beğ bu tayinden sonra Halil Sultan lakabı ile anılmıştır. Fakat Çaldıran savaşında gevşeklik gösterdiği ithamı ile Halil Sultan da öldürülerek yerine Zulkadr'ın Çiçekli obasından Korucu Başı İzzeddin tayin edildi. Bunun lakabı da Ali Sultan idi. Zu'lkadrlilar Şah Abbas'ın zamanına kadar Fars bölgesini ellerinde tuttular. Evvelce kaydedildiği gibi, Diyarbekir'de öldürülen Dulkadırlı Alaüddevle'nin oğlu Şah Ruh Beğ'in oğulları Mehmed ve Ali, İsmail'in yanında oldukları gibi, Dulkadır beğliğinin 1515'de Şehsuvar Oğlu Ali Beğ'e verilmesi üzerine Dulkadırlılar'ın bir kısmı Şah İsmail'in hizmetine girdiler.

Kaynakça
Kitap: SAFEVİ DEVLETİNİN KURULUŞU VE GELİŞMESİNDE ANADOLU TÜRKLERİNİN ROLÜ
Yazar: Faruk SÜMER
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13985
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Safevi İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir