Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Cizye Defterleri

Burada Osmanlı İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Cizye Defterleri

Mesajgönderen TurkmenCopur » 13 Ara 2010, 16:17

Cizye Defterleri

Cizye, şer'i bir vergi olup, İslam memleketlerinde yaşayan gayr-i müslimlerden himayet ve emniyetleri karşılığında alman baş vergisidir. Bülûğ çağına ermiş olan her gayr-i müslim erkek yılda bir defa olmak üzere bu vergiyi vermek zorundaydı.

Fethedilen topraklar bir Osmanlı eyaleti haline getirildiğinde cizye vermekle mükellef olanların tahriri o bölgenin kadısı veya bir cizyedar tarafından yapılır, hazırlanan defterlere "defter-i cizye-i gebran" adı verilirdi. Bu asıl nüshanın iki de kopyası tertip edilerek biri beylerbeyilik makamında saklanır, diğeri ise hazineye gönderilirdi. Ancak, cizye tahrirleri uzun süre yenilenemediğinden ölüm, doğum, göç ve ihtida gibi değişiklikler tespit edilemiyor, dolayısıyla mevcut defterler gerçek durumu yansıtmıyordu. Bunun önüne geçebilmek maksadıyla, her üç yılda bir "nev-yafte yılı" adıyla genel bir cizye teftişi yapılır; ölüler kayıttan düşülür, herhangi bir sebeple gözden kaçıp deftere işlenmeyenlerle cizye mükellefi durumuna gelenler (baliğ) de nevyafte olarak ilave ve kaydedilirdi. Bu teftişler sırasında önceden tespit edilmiş olan cizye mükellefi sayısının düşürülmemesine de azami dikkat sarfedilirdi.

Avarız defterlerinin icmalleri olduğu gibi, cizye defterlerinin de icmalleri yani özet defterleri vardı. Bu defterlerin bazılarında her kazadaki cizye mükelleflerinin toplam sayısı, mahalle ve köyleri de belirtilmek suretiyle, gösterilirken, bazılarında da sadece her kazadaki cizye mükelleflerinin toplam sayısı gösterilmiştir.

Cizye mükellefi olanlar ekonomik güçlerine göre "ala", "evsat" ve "edna" olmak üzere üç gruba ayrılırdı ki, bu terimler zengin, orta halli ve fakir gruplar için kullanılmaktaydı. Fakat, cizyenin sınıflara ayrılmadan herkesten eşit olarak toplandığı da oluyordu.

Öte yandan, klasik dönemde yapılan vergi tahrirleri, aynı zamanda cizyeye tabi gayr-i müslimlerin sayımı anlamına geldiği için, ayrı bir sayıma ihtiyaç duyulmuyordu. Her ne kadar merkezdeki maliye dairesi zaman zaman kadılar vasıtasıyla bu verileri ayrı defterlerde toplamış ise de müstakil cizye sayımları klasik tahrirlerin yapılmadığı 17. yüzyılın başlarından itibaren gerçekleştirilmiş, böylece cizye defterlerinin tutulması daha sistematik hale getirilmiştir. Bu çeşit sayımlar ve defter yenileme işlemi 1856'da cizye vergisi kaldırılıncaya kadar merkezi hazinenin en önemli uygulamalarından biri olarak devam etmiştir. Nitekim, 16. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan ve cizye gelirlerinin kayıtlarını tutan cizye muhasebe kalemi, katip sayısı 3 iken, bu sayı 1623-1624'te 16'ya, bundan iki yıl sonrasında ise 19'a yükselmiştir.

İmparatorluğun diğer eyaletlerinde olduğu gibi, Haleb eyaletinde de muhtelif dönemlerde "mufassal cizye defterleri" düzenlenmiştir. Bu defterlerde, Haleb'de yaşayan Hıristiyan ve Yahudiler fert fert işaret edilmiş ve sonradan Haleb şehrine yerleşmiş olanlar da geldikleri yere göre ayrıca kaydedilmişlerdir. Bazı defterlerde ise, gayr-i müslimlerin isimleri yazıldıktan sonra bunların ten ve göz renkleriyle diğer belirleyici fiziksel özelliklerinden de bahsedilmiştir ki, bunu yapmaktaki asıl amaç vergi mükellefinin bir fotoğrafını çıkararak herhangi bir suistimalin yapılmasına fırsat vermemektir.

Haleb eyaleti cizye defterleri, Başbakanlık Arşivi'nde. Maliyeden Müdevver Defterler Tasnifi'nde yer almaktadır. Bu defterlerden ilki, 7281 numarada kayıtlıdır ve 1037 (1627-28) tarihlidir. 1070 (1659-1660) tarihli olan ikincisi 2519 numarada, 1102 (1690-91) tarihli olan üçüncüsü 3486 numarada, 1103 (1691-92) tarihli olan dördüncüsü de 1215 numarada kayıtlıdır.

Kaynakça
Kitap: 17. YÜZYILDA HALEB EYALETİ VE TÜRKMENLERİ
Yazar: Enver ÇAKAR
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13984
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Osmanlı İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 3 misafir