Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

XIX. Yüzyılda Avrupa'ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri

Burada Osmanlı İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

XIX. Yüzyılda Avrupa'ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri

Mesajgönderen TurkmenCopur » 27 Ara 2010, 21:02

XIX. YÜZYILDA AVRUPA'YA GÖNDERİLEN OSMANLI ÖĞRENCİLERİ

Yaklaşık olarak 200 yıl önce başlayan Batılılaşma, 3 Kasım 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile hızlanınca, Türk toplumunun siyasi, sosyal ve kültürel yapısında köklü değişiklikler yaşanmıştır. Toplumumuzun içinde bulunduğu bugünkü durumun yanlışları ve doğrularının hiç değilse bir kısmı Tanzimat'ın şekillendirdiği "Eğitim Sistemi" içinde yetişenlerin ürünüdür.

XIX. yüzyılda Osmanlı eğitim sisteminde Batı örnekli düzenlemelerin içinde Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi önemli bir yer tutmaktadır. Avrupa'da daimi elçiliklerin kurulmasından itibaren Osmanlı Devleti yabancı dillere yönelmiş ve dil, din, ırk farkı gözetmeden bütün teb'asından çok sayıda öğrenciyi Batı ülkelerine tahsil için göndermiştir. 1983'te tamamlanan Tanzimat Döneminde Fransa'ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri 1839-1876 adlı doktora tezi konunun Fransa ile ilgili bölümünü ele almaktadır. Osmanlı Devleti teb'asından Avrupa'ya tahsil için öğrenci gönderilmesi hususunda Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'nın Paris'e yolladığı öğrenciler, Fransa'ya ilk gönderilenleri teşkil eder. Bunlar 1826'da Paris'te kurulan Ecole Egyptienne (1826-1835)'e verilmişlerdir. Osmanlı Hükümeti ise 1830 yılında Paris'e talebe yollamaya başlamıştır. 1839'a kadar Fransa'ya giden Osmanlı öğrencileri sayısı toplam 37'dir. Bunların tamamına yakını askeri tahsil yapmışlardır. 1840 yılından sonra bir süre Fransa'ya öğrenci göndermeyen Osmanlı Hükümeti, 1844'te Ecole Egyptienne'in tekrar açılmasından birkaç yıl sonra, 1847'de gruplar halinde tekrar bu ülkeye öğrenci göndermeye başlamıştır. Hatta bu öğrencilerden bazıları zikredilen Mısır Mektebi'nde dahi tahsil görmüşlerdir. 1849'da bu mektep kapatılmış, 8 yıl sonra 1857'de askeri ve sivil vazifelere adam yetiştirmek ve Erkan-ı Harb subaylarına, mühendislere, yönetici devlet adamlarına sahip olmak gayesiyle Ekim 1857'de Paris'te Mekteb-i Osmani açılmıştır. Mektebin açılışı ile Avrupa'nın diğer şehirlerindeki öğrenciler Paris'e nakledilmişlerdir. Yapılan masraflar oranında arzu edilen netice alınamadığından Mekteb-i Osmani 1864'te lağvedilmiştir. Daha ileriki yıllarda da Fransa'daki öğrencilere yapılan masrafların yüksek rakamlara ulaşması az masrafla daha çok sayıda öğrenci yetiştirmek maksadı ile, İstanbul' da Batılı anlamda yeni bir mektep kurulması düşüncesini yaratmış, böylece 1 Eylül 1868'de Galatasaray Mekteb-i Sultanisi açılmıştır. Keza 1875'te o yıla kadar Avrupa' ya gönderilmiş olan bütün öğrencilerin geri çağrılmasıyla elde kalan tahsisat İstanbul'da yeni kurulacak okullara ayrılmıştır.
1839-1876 yıllan arasında Fransa'ya gönderilen Osmanlı öğrencilerinin 166 (% 68)'sı Müslüman, 78 (% 32)'i gayrimüslimdir. Bu dönemde en fazla öğrenci 1856 Islahat Fermanı sonrası gönderilmiştir ki, sayı itibarıyla 47 öğrencidir. Askerlik, üp, mühendislik ve hukuk gibi alanlarda ilim tahsili için öğrenci gönderildiği gibi, kalifiye işçiler yetiştirmek üzere de torna, döküm, süsleme sanatı, gravür, modelcilik, marangozluk, saraçlık, makine, terzilik gibi sanat dallarında çıraklar da yollanmıştır. Bu husus Osmanlıların sadece kültür değil, aynı zamanda sanayi sahasında da Fransa'dan etkilendiğini göstermektedir.

1880'li ve sonraki yıllarda Fransa'ya madencilik, ziraat, hukuk, telgraf, mimarlık, üp, hendese, baytarlık", güzel sanatlar, askerlik13 gibi alanlarda tahsillerini tamamlamak üzere Müslüman ve gayrimüslim öğrenciler gönderilmeye devam edilmiştir.

1870 Fransa-Prusya Savaşı sırasında öğrenciler güvenlikleri bakımından Belçika'ya naklolunmuşlar, tahsillerini bir süre Brüksel ve Liege'de sürdürmüşlerdir. Bu münasebetle Belçika, Avrupa'da Fransa'dan sonra Osmanlı öğrencilerinin gruplar halinde ilmi ve mesleki eğitim gördükleri bir diğer ülke olmuştur.

Osmanlı öğrencileri sadece Fransa ve Belçika'ya değil diğer Avrupa ülkelerine de gönderilmişlerdir. 1834-36 yıllan arasında dönüşlerinde Tophane-i Amire'de ve ona bağlı baruthane, fişenkhane, dökümhane ve benzeri fabrikalarda görevlendirilmek veya yeni açılmış olan Mekteb-i Harbiye'ye uzman hocalar yetiştirmek maksadıyla Paris'ten başka Viyana, Berlin, Londra gibi Avrupa'nın çeşidi şehirlerine tahsil için Osmanlı Hükümeti tarafından öğrenciler yollanmıştır.

Eldeki mevcut kaynaklara göre ilk olarak Viyana'ya 1835-36/1251 tarihinde Mekteb-i Harbiye'den 5 öğrenci gönderilmiştir. II. Mahmud'un isteği üzerine bu öğrencileri Viyana'ya götürmek üzere Viyana topçu miralaylarından Hauslab getirilmiş ve Viyana'daki Osmanlı öğrencilerinin tahsilleri ile ilgilenmeye memur edilmiştir. 1836-37/1252 tarihinde ise askeri ve riyaziye tahsili için 4 öğrencinin Viyana'ya yollandığını görmekteyiz. Ayrıca aynı yıl içinde Asakir-i Hassa-i Şahane' den Viyana'da askeri terzilik sanatım öğrenmek için 6 kişi gönderilmiştir. Ancak bunlardan 3'ü başarısız olduklarından geri gönderilerek yerlerine Temmuz 1838'de yine bu şehre aynı gaye ile 3 öğrenci gitmiştir. 1839 yılında Mekteb-i Harbiye'den Viyana ve Prusya'ya 6'sı çavuş, 4'ü onbaşı 10 kişi gönderilmiştir. Bu öğrenciler Mart 1839'da Viyana'ya gelmişler, içlerinden 7'si bu şehirde kalırken 3'ü Berlin'e gönderilmiştir. 9 Nisan 1839/24 Muharrem 1255 ve 10 Eylül 1839 tarihli belgelerde Asakir-i Hassa'dan 6, Mekteb-i Harbiye'den 3 ve yine Mekteb-i Harbiye öğrencilerinden olup madeniyat öğrenmek için Berlin'den Viyana'ya gelen 1 mülazım da dahil olmak üzere 1839'da Viyana'da bulunan toplam öğrenci sayısının 17 olduğu beyan edilmektedir. 1840 yılında bu sayı 16 olarak gösterilmektedir. 1841 ve 1842 senelerine ait belgelerde ise Asakir-i Hassa subaylarından 11'inin Viyana'da bulunduğu belirtilmektedir.

1845 yılı sonuna kadar tahsil için Paris, Londra ve Berlin'e gönderilen Mekteb-i Harbiye öğrencileri buralarda bulundukları süre içinde askeri bilgilerini artırmışlar, ancak bazdan tahsillerini tamamlayamamıştır. İçlerinden bir kısmı Mekteb-i Harbiye'de hocalık ile istihdam olunmak, diğerleri de aynı mektepte tahsillerini tamamlamak üzere İstanbul'a getirilmiştir. Bu öğrencilerden Erkan-ı Harbiye subayı olanlar da olmuştur. Bahsi geçen öğrencilerin faydalı eğitim gördükleri müşahede edilmekle ve Mekteb-i Harbiye de hünerli, bilgili subaylar yetişeceği bilinmekle birlikte Avrupa'da fiili ve ameli bilgiler kazandıklarından bu okulda hoca olacakların iyi yetişmesi için yine mektebin en istidatlılarından 6'sının Viyana'ya gönderilmesi kararlaşünlmışur. Nitekim 1846-47/1263'te Mühendishane-i Berri-i Hümayün dan tahsil için buraya 4 öğrencinin gönderildiğine rasdamaktayız.

1847 yılında Mekteb-i Tıbbiye'den imtihanla Viyana'ya 4 doktor gönderilmiştir. 25 Şubat 1847/9 Rebi'u'l-evvel 1263 ve 3 Mayıs 1847/17 Cemaziyü'l-evvel 1263 tarihli belgelerde bu doktorların 3 Şubat 1847'de Viyana'ya vardıkları ve orada Metternich ile mülakat dahi yaptıkları belirtilmektedir. Bunlar 1 yıl içinde tahsillerini tamamlamışlardır.

23 Aralık 1848/27 Muharrem 1265 tarihli belgede28 Mekteb-i Harbiye öğrencilerinin Viyana'da üçüncü defa imtihanlarının yapılmış olduğu söz konusu edilmekedir. Bundan da 1847 veya 1848'de Mekteb-i Harbiye'den de Viyana'ya öğrenci
gönderildiği ortaya çıkmaktadır. 22 Kasım 1852/12 Safer 1269 tarihli belgede Mekteb-i Harbiye ve Mühendishane-i Berri-i Hümayün öğrencilerinden Viyana'da bulunan 4 öğrenciden bahsedilmesi bu kanıyı güçlendirmektedir.

Avusturya yabancı işler bakanı (M. Buzel) 19 Aralık 1853 tarihli mektubunda Osmanlı Hükümeti'nin, Viyana'da tahsil yapıp İstanbul'a dönmeleri kararlaştırılan 5 subayın yerine diğer 5 Osmanlı öğrencisini göndermeyi ve tahsil için Avusturya' da mühendishaneye kabul edilmelerini arzu ettiğini ifade etmektedir. Ancak aynı mektupta o sıralardaki Osmanlı Devleti ile Rusya arasında ortaya çıkan siyasi ihtilaflardan dolayı Avusturya'nın bu isteği yerine getiremeyeceği, fakat sunulan barış tekliflerinin Devlet-i Aliyye'ce kabulü durumunda, Osmanlı öğrencilerinin Avusturya'ya memnuniyetle kabul edileceği belirtilmektedir. Bunun üzerine Osmanlı öğrencilerinin Viyana'da durmalarının uygun olmadığı ve Paris'e gönderilmeleri hakkında Viyana sefirine tahrirat yazılmıştır.
Viyana'ya tahsile gönderilen askeri öğrencilerin Paris'e yollanmaları ile ilgili tahrirata cevaben Viyana Sefiri Arif Efendi, öğrencilerin Paris'e nakledilmelerine lüzum olmadığını, Avusturya'nın Rusya'dan uzaklaşarak Osmanlı Devleti'ne yaklaşmakta olduğunu beyan etmiştir. Arşiv kayıdarına göre Viyana'da 1857 yılı sonuna kadar Osmanlı öğrencilerinin tahsil yaptıklarına rasdanmaktadır. Bu tarihten itibaren uzunca bir süre Viyana'ya öğrenci gönderilmediği anlaşılmaktadır. XIX. yüzyılın sonlarına doğru 1884'te müzik eğitimi için İstanbul'dan bir piyano hocasının, 1893'te kimya ve lisan tahsili için bir doktorun, Viyana'ya gönderildiğine dair arşiv belgelerinde nadir bilgiler mevcuttur.

Berlin'e de yine ilk olarak askeri eğitimlerini tamamlamak üzere öğrenciler gönderilmiştir. 1839 yılında Almanya'da Asakir-i Şahane'den 2 subayın ve Mekteb-i Harbiye'den önce Viyana'ya, oradan da Berlin'e geçen 3 öğrencinin tahsilde bulunduklarına dair arşiv belgelerine rastlanmıştır. 1843 yılı sonunda Mekteb-i Harbiye öğrencilerinin eğitimine ve talimlerine sürat ve kolaylık kazandırmak üzere Berlin'de olan 3 subay İstanbul'a celp edilmiştir. Keza aynı tarihte aynı amaçla Paris, Viyana ve Londra'dan da dönenler olmuştur.

1855-56/1272 senesinde topçuluk tahsili için Mühendishane-i Berri-i Hümayün' dan 6 öğrenci Berlin'e gönderilmiştir. Mehmed Esad bunlardan 4'ünün 1 ay için yollandıklarını belirtmekte ise de 6'sının 1863 yılına kadar tahsil gördüklerine dair belgeler mevcuttur.
Viyana'ya olduğu gibi Berlin'e de 1857 tarihinden XIX. yüzyılın sonlarına kadar öğrenci gönderilmemiştir. 1883'te Berlin'e askeri bilgilerini artırmak için 12 subay, ziraat tahsili için 6 öğrenci40 yollanmıştır. Almanya İmparatorunun huzurunda yapılacak olan büyük manevralarda hazır bulunmak üzere Teftiş-i Askeri Komisyonu Reisi Ahmed Muhtar Paşa (1839-1918)'nın Eylül 1883'te Almanya'ya gidişi41 Osmanlı subaylarının orada olduğu bir zamana rastlamaktadır. 28 Mart 1887/3 Receb 1304 tarihli belgede43 Almanya'ya 3 yıl önce gönderilmiş subaylardan birinin Berlin Askeri Akademisi'ne devam edecek olmasından, kalma süresinin en az 1 yıl uzatılması istenmektedir. Bundan dolayı diğerlerinin 1887'de dönmüş olmaları muhtemeldir.

20 Kasım 1890'da tıbbi incelemelerde bulunmak üzere 2 miralay, 1 Ermeni ve Mekteb-i Tıbbiye hocalarından 1 Alman olmak üzere 4 doktor Berlin'e gönderilmiştir. 1892'de siyasi ilimlerde tahsilde bulunmak üzere 1 öğrenci yollanmışür45. 14 Mayıs 1898 tarihli belgede Almanya'da askeri tahsillerini tamamlayarak 3 subayın İstanbul'a döndüğü belirtilmektedir. 1895'te de tıbbi bilgilerini artırmak üzere yüzbaşı rütbesinde Berlin'de 5 doktorun bulunduğu ve Berlin sefaretinin isteği üzerine Prusya Askeri Tıp Okulu'na kabul edildikleri yine arşiv kayıtlarından anlaşılmaktadır.

Avrupa'nın çeşidi ülkelerine tahsil için gönderilen öğrenciler arasında İngiltere'ye gidenler de vardır. Mevcut kaynaklara göre ilk olarak 1834-35/1251 tarihinde Mühendishane-i Hümayündan 4'ü subay olmak üzere toplam 14 öğrenci Londra' ya gönderilmiştir. 1835/1251'de yine 6 subayın yollandığını görmekteyiz. Bunlardan 4'ü Mekteb-i Bahriye öğrencisidir. Bu yıllarda ayrıca barutçuluk, demircilik gibi sahalarda tahsil için Osmanlı teb'asından Ermeni ve Bulgar çocuklarının İngiltere'ye gönderildikleri arşiv kayıtlarında yer almaktadır. İleriki yıllarda da Asakir-i Hassa, Tophane, Mekteb-i Harbiye, Mekteb-i Bahriye, Mekteb-i Mühendishane-i Berri-i Hümayün 'dan öğrenciler gönderilmeye devam edilmiştir. Bunların İngiltere'de tahsil için bulunduklarına dair bir kısım belgeler 1837-3851, 184052, 184353, 184454,1847», 1860™, 187157, 1889 tarihlerini taşımaktadır.

XIX. yüzyılda Paris, Viyana, Berlin ve Londra dışında Avrupa'nın diğer yerlerine çok nadir olarak öğrenci gönderilmiştir. 1854'te Mühendishane-i Berri-i Hümayündan riyaziye tahsili için 2 kişinin İskoçya'ya yollandıkları, 1891'de Erkan-ı Harbiye ve piyade kolağalarından 2 kişinin de askeri tahsil için Petersburg'da bulundukları belgelerle sabittir.
XIX. yüzyılda Osmanlı Hükümeti tahsillerini tamamlamak üzere Avrupa'ya 1830'dan başlayarak gruplar halinde öğrenci göndermiştir. 1835-1856 yılları arasında Paris, Viyana, Berlin ve Londra'ya gönderilenler hemen hemen birbirine yakın sayıdadır. 1856-1875 yılları arasında Londra'ya bahriye tahsili için gidenler ve Fransa-Prusya Savaşı nedeniyle Paris'ten Belçika'ya nakledilenler hariç hemen hemen bütün Osmanlı öğrencileri Fransa'da öğrenim görmüşlerdir. Bunun sebebi Paris'te 1857'de Mekteb-i Osmani'nin açılması ve öğrenciler için Fransa'nın merkez haline gelmiş olmasıdır.

1875'te Fransa ve Belçika'daki öğrencilerin hepsinin İstanbul'a geri çağrılmasından sonra yine Avrupa'nın çeşitli şehirlerine 1880'li yıllarda öğrenci gönderilmeye başlanmıştır. 1896'da tahsil için Avrupa'ya gönderilmekte olan talebenin hareketleri ve neler yaptıkları hususunda nezarette tutulamamasından, ayrıca, ekserisinin gönderilmelerinde aranılan faydaların sağlanamamış olması sabit görüldüğünden, bu tarihten itibaren Avrupa'ya öğrenci yollanmasından sarfı nazar edilmiş, bunun yerine İstanbul'da Mekteb-i Mülkiye'nin son iki senesi sınıfı ile Hukuk Mektebi'nin birleştirilerek bir Darülfünun tesisi Encümen-i Vükela kararıyla istenmiştir. Nitekim II. Abdülhamid'in tahta çıkışının 25. yıldönümünde, 1 Eylül 1900 tarihinde "Darü'lfünün-ı Şahane" törenle açılıp öğretime başlamıştır.

Osmanlı Devleti dil, din, ırk farkı gözetmeden Müslüman ve gayrimüslim bütün teb'asından öğrencileri Avrupa'ya tahsile göndererek, tarafsız ve hoşgörülü bir tutum sergilemiştir. Bunun sayısız örnekleri vardır. 1870 yılında Paris, Prusya tarafından muhasara edilince Coilege Armenien de Saint-Samuel Moorat adlı Ermeni mektebinde mevcut olan 42 öğrencinin İstanbul'a nakli lazım gelmiş ve bunların yol masrafları olmak üzere tahmin olunan 11.000 Frank kendi imkanlarını aştığı için Ermeni mektebi müdürü P. Auxence Kurken tarafından Osmanlı Hükümeti'nden talep edilmiştir. Öğrencilerin Osmanlı teb'asından olmaları dolayısıyla istek kabul edilmiş ve Ermeni öğrencilerin İstanbul'a dönebilmeleri sağlanmıştır. Yine Samuel-Moorat ve Talebe-i Osmaniyye Müdürlüğü'ne bağlı, Osmanlı gayrimüslim öğrencilerinin ibadetlerini icra ettirmek üzere Ermeni Patriğinin Devlet-i Aliyye'den Gregoriyen bir din adamının gönderilmesi yolundaki talebi uygun görülerek, 1866'da papaz Ohanes Hünkarbeyendiyan 400 Frank maaşla Fransa'ya ve 1870'den sonra da aynı vazifeyle Belçika'ya yollanmıştır. Buna karşılık Müslüman öğrencilerin din dersleri ile 1867'ye kadar Hoca Tahsin Efendi ilgilenmiştir. O'nun İstanbul'a dönüşünden sonra bu vazifeyi yapacak kimse kalmamıştır. Bu can sıkıcı boşluğu doldurmak için Ali Paşa tarafından Devlet-i Aliyye nezdinde girişimlerde bulunulmuşsa da çok geçmeden Osmanlı öğrencilerinin tamamının geri çağrılması, bunun gerçekleşmesine zaman bırakmamıştır".

Avrupa'da tahsil gören bir kısım iyi yetişmiş öğrenciler, memlekete döndüklerinde önemli vazifelere getirilmişler ve bazı sahalarda öncü olmuşlardır. Fransa'ya gönderilenlerden biri şair, edip ve gazeteci İbrahim Şinasi'dir. Ferik Mazhar Paşa' nin teşrih (anatomi). Mirliva Nuri Kenan ve Fevzi paşaların dahili hastalıklar, Şakir Paşa'nın fizyoloji, Miralay İbrahim Yusuf (Şevki) Bey'in sinir hastalıkları ve daha birçok doktorun çeşitli sahalarda kuruculuk seviyesinde ilmi hizmetleri vardır. Ferit Ethem Paşa, İsmail Hakkı Paşa, Hüseyin Hüsnü Paşa, Ecole d'Etat-Major'dan mezun olan ve Türk ordusunda hizmet gören ilk kurmay subaylardır. Birçok Müslüman ve gayrimüslim Osmanlı öğrencisi Fransa'dan dönüşlerinde çeşidi mekteplerde hocalık yapmışlardır. Birçok hukukçu mahkemelerde vazife görmüşlerdir".

Viyana'da tahsil görenlerden Abdülkerim Nadir Paşa", Ferik Rüstem Paşa!, Mirliva Abdi Paşa'nın orduda hizmetleri vardır. Ferik Galip Paşa Mekatib-i Askeriye Nazırlığı'na, Hüseyin Rıfkı Paşa Bab-ı Valay-ı Seraskeri Topçu Reisliği'ne kadar yükselmişlerdir".
Mirlivalığa kadar yükselen Bekir Sıdkı Paşa, Cemil Paşa ve Feriklik rütbesini kazanan Aziz Paşa, Dr. Mirliva Fevzi Paşa, Dr. Miralay Naim Bey Berlin'e gönderilenlerdendir"-'.

Londra'ya tahsile gidenlerden önemli hizmetleri olan Müşir Emin Paşa, Müşir Halil Paşa ve ressam Tevfik Paşa'nın isimleri sayılabilir. Ayrıca önce İngiltere'ye gidip bir süre tahsil gördükten sonra Fransa'ya gelen ve öğrenimlerini tamamlayan öğrenciler vardır. Bunlardan biri meşhur kimyager Derviş Paşa'dır. Mühendis-hane-i Berri-i Hümayün dan mezun olan İbrahim Halil, Selim ve Tahir efendiler de Londra'da topçu mühendisliği tahsili görmüşlerdir. 1839'da Paris'e geçmişler, bir süre de orada tahsillerine devam etmişlerdir. Adı geçenlerin sırasıyla ilki Ferik Ressam İbrahim Paşa (1815-1889), ikincisi Tophane-i Amire Müşiri Halil Paşa, üçüncüsü Mekteb-i Harbiye'nin Onbirinci Nazırı Ferik Selim Paşa ve sonuncusu da aynı okulun hocası olan Mirliva Küçük Tahir Paşa'dır.

Kaynakça
Kitap: XII. TÜRK TARİH KONGRESİ
Yazar: TÜRK TARİH KURUMU
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13983
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Osmanlı İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 2 misafir