Türk Siyaseti ve Türkiye Siyasi Tarihi - Video Projesi - Türk ve İslam Tarihi - Türk Dna'sı

Karahanlılar Devleti (840/932-1212)

Burada Karahanlı İmparatorluğu hakkında konular bulabilirsiniz

Karahanlılar Devleti (840/932-1212)

Mesajgönderen TurkmenCopur » 26 Ara 2010, 21:53

KARAHANLILAR DEVLETİ
(840/932-1212)


* Kurulduğu yer ve kapladığı alan:

İlk zamanlarda Tanrı dağlarının kuzey ve güneyinde yaşıyorlardı. Önemli şehirleri Balasagun, Kaşgar, Semerkant, Mirki, Kulan, Aşpara, Tüzün-Bulak idi. Siyasi tarihleri sırasında sınırları batıda Ceyhuna, doğuda Tibet'e kadar uzanmıştı. Kuzey sınırı Balkaş gölünü içine alıyordu.
Karahanlılarda, Hakanlık sülalenin yaşı büyük prensine ait olduğundan, bu prensler de hakan olduktan sonra kendi asıl vilayetlerini merkez yaptıklarından değişik başkentler görülmüştür. Onların belirli bir şehrin başkent olması hususuna dikkat etmemiş oldukları anlaşılıyor.

* Zaman:

Ötükendeki Uygur Devleti 840'da yıkılınca Karahanlı Yabgusu hükümdarlığını ilan ederek Karahanlı Devletini kurmuştu. Fakat bu devletin asıl siyasi faaliyeti ve "Büyük Türk Devleti"ni temsili ve bunu sürdürmesi 932'lerde başlamıştır. Bu devrede İslamiyetin Karahanlılar arasında yayılmasıyla Türk tarihinin önemli bir dönüm noktası da gerçekleştirilmiştir.
Karahanlı Devleti iç buhranlar ve Gaznelilerin müdahaleleri sonucu 1040'larda ikiye bölünürse de yıkılışı 1212 tarihindedir.

* İnsan:

Karahanlılar, Karluk Türklerinden gelmekteydiler; Karahanlı tarihi üzerinde otorite sayılan O. Pritsak devleti kuran ve İslam kaynaklarında el-Hakaniye, Al Afrasiyab diye adlandırılan bu sülaleyi Tu-cüe A-shi-na (Tukyu Aşina) hanedanın bir kolu olan Karluklara bağlamaktadır.

Karluklar, Turfan Uygurlarının batısında yaşıyorlardı. Uygurlardan dil, edebiyat, cemiyet hayatı ve şehircilikle ilgili tesirler almışlardı. Kartukların batı sınırında Müslüman ticaret kolonileri bulunmakta idi. O sebepten şehirlere yerleşen Uygur tesirindeki Kartuklar Budizm, batıdakiler de İslamiyetin etkisi altına girmeye başladılar.

Bu devlete "Kara-Hanlılar" denmesinin sebebi, hükümdarların "güçlü, kuvvetli" anlamına "Kara" ünvanını kullanmalarıdır. Bu tabir 1874'den sonra Avrupa ilim adamları tarafından kullanılmıştır.

Devletin doğu tarafının yöneticisi ve "Büyük Hakan"ın ünvanı "Arslan Kara-Hakan" idi. Batı bölümünün yöneticisi ise "Arslan Buğra-Hakan" ünvanını taşırdı. Veliahdın ünvanı da "Arslan-İlig" idi. Bu sebepten sülale için "İlek (İlig) Hanlar" tabiri de kullanılmıştır. Bu devlete önceleri Türkistan Uygur Hanları denildiği gibi, İslam kaynaklarında "Al-Afrasiyab, Al-Hakaniyye" veya "Mülûk al-Hakaniyye" adları kullanılmıştır.

* Bayrağı:

Al renkli kumaştan, üzerinde dokuz tuğ işareti bulunan bayrakları vardı.

* Siyasi tarihinin önemli olayları:

Karahanlılar daha çok Samanoğulları ve Gaznelilerle siyasi münasebetlerde bulundular. İlk hükümdarları Bilge Kül Kadir Han ve oğulları zamanında Samanoğulları ile mücadeleler edilmiştir. Samanoğulları Devleti Abbasilerin zayıflamasıyla ortaya çıkan Müslüman bir devlettir. Kurucularının Türk veya İran'lı olduğu münakaşalıdır.

Kadir Han'ın oğullarından Arslan Han, "Büyük Kağan" sıfatıyla Balasagunda diğer oğlu Kadir Han Oğulcak ise "Orta Kağan (Buğra-Hakan)" sıfatıyla batıda, Taraz'da (Talaş) devleti yönettiler. Oğulcak, Samanoğulları ile yaptığı mücadeleyi kaybedince Kaşgar'a çekildi ve Samanoğulları topraklarına akınlarda bulundu. O'nun yeğeni Satuk'un, Karahanlılara sığınmış Ebû Nasr isimli Samani prensi veya İslam vaizleriyle karşılaşması Müslüman olmasını sağlamıştır.

Satuk, amcasına karşı taht mücadelesini Samanoğullarının desteği ile kazanarak İslamiyeti kabul etmesi ve halkına İslamiyeti yayması etrafında bir efsane doğmuştur. Bu durum, İslama girişin Türk milleti arasında ilahi bir ilhamla, emirle olduğunun veya böyle anlaşıldığının ifadesidir. Ancak böylece topyekün bir millet, uyulması icabeden bir emre uyarak atalar dinini terkedebilirdi. Satuk Buğra Han da "Abdülkerim" adını almıştı. 955'de ölmesi üzerine Kaşgar'ın kuzeyindeki Artuç'a gömülmüştür.
Satuk'un oğlu Musa (Baytaş) ise doğu hakanını yenerek, bütün Karahanlı Devletinin İslamlaşması yolunda büyük bir adım atmış ve sülalenin doğu kolunu ortadan kaldırmıştır. Onunla, oğlu zamanında İslamiyetin yayılması için gayretler gösterilmiş, bir yandan da Samanoğullarıyla siyasi mücadele sürmüştür.

998'de büyük Kağan Ali'nin ölümüyle yerine oğlu Ahmet geçti. Karahanlı hükümdarları içinde Abbasi Halifesini ilk tanıyan O'dur. Buğra-Hakan durumundaki kardeşi Ebul Hasan Nasr b. Ali ise Özkent'te oturuyordu. Nasr, 999'da Buhara şehrini alıp Samanoğulları Devletini yıktı. Gaznelilerle yaptığı anlaşma ile de Ceyhun (Amu Derya) nehri iki devlet arasında sınır oldu.

(1001)

Nasr"ın bütün Horasan'ı almak teşebbüsü, Gazneli Sultan Mahmud'a yenilmesiyle neticesiz kaldı.

(1008)

Bu Belh yenilgisi Karahanlı hanedanını birbirine düşürdü. Bu iç mücadeleden Gazneli Sultan Mahmut yararlanarak topraklarını genişletti. Bu iç mücadeleler zaman zaman Gaznelilerin müdahaleleriyle devletin ikiye bölünmesine kadar sürdürdü.

(1042)

Doğu ve Batı Karahanlılar arasında sınır Hocant kabul edildi. Fakat bu iki devlet zaman zaman Seyhun (Sir Derya) ve Fergana yüzünden birbirleriyle savaştılar.

a) Doğu Karahanlılar (1042 -1211):

Başkentleri Balasagun idi. Arslan Kara Hakan burada otururdu. Buğra Hakan ise Kaşgar ve Taraz'da otururdu. Kaşgar yine en büyük dini merkezdi.
Doğu Karahanlılar, göçebe Türklerle uğraşarak onlar arasında İslamiyetin yayılmasına çalıştılar. Bir taraftan da kendi içlerindeki kavgalarla yıprandılar. Büyük Selçuklu Devletinin kuvvetlenmesi ve Sultan Melikşah'ın 1089'da Maveraünnehre girmesiyle Selçuklulara tabi oldular. Melikşah'ın ölümünden sonra ayaklandılarsa da, neticede Sultan Sencer'i tanımak zorunda kaldılar. Selçukluların yıkılışından sonra Kara Hıtaylar Karahanlı ülkesine girerek Balasagun'u işgal ettiler ve burayı kendilerine merkez yaptılar.

(1130)

Karahanlılar, Kara Hıtay yönetimine karşı zaman zaman ayaklandılarsa da başarılı olamadılar.
1211'de Kara Hıtaylar Kaşgar'ı da ele geçirirler ve Doğu Karahanlı sülalesi sona erer.

b) Batı Karahanlılar (1042 -1212):

Maveraünnehr ve Fergana'nın bir kısmında kurulmuştu. Büyük Hakan'ın merkezi önceleri Özkent. daha sonra Semerkant olmuştur. Buğra Han ise Buharada otururdu.
Bu devletin en ünlü hükümdarı "Büyük" lakabıyla anılan İbrahim'dir.

(1052 - 1068)

Bu hükümdar içte adil bir yönetim kurdu. Dışta ise Selçuklularla mücadele etti. Sultan Alparslan'ın ölümü sırasında Karahanlılar Ceyhun'u geçerek Belh'e kadar geldilerse de, Melikşah onları geri çekilmeye mecbur etti. Hatta aralarında akrabalık da kuruldu. Fakat bir müddet sonra ilişkiler yeniden bozulunca Melikşah, Maveraünnehre girip Buhara ve Semerkant'ıaldı. Batı Karahanlı hükümdarı Ahmet yakalandı ve yerine bir Selçuklu valisi tayin edildi.

(1089)

Sultan Melikşah'ın ölümü üzerine Karahanlı meselesi yeniden karıştı. Ayaklanmalar devam ederken eski hükümdar Ahmet Han hapisten çıkarılarak, hükümdar olarak gönderildi. Fakat halk O'nu öldürdü.

(1095)

Netice olarak Batı Karahanlı hükümdarları Selçukluların bir valisi gibi yönetimi sürdüler.
Batı Karahanlılara karşı Karluk ayaklanması üzerine, Kartuklar Kara Hıtaylardan, Batı Karahanlılar ise Selçuklulardan yardım istediler. 1141 yılında Sultan Sencer ile Kara Hıtaylar arasında yapılan Katvan Savaşını Selçuklular kaybetti. Bu yenilgi sonucunda Batı Karahanlılar da Kara Hıtaylara bağlandılar.
Karahanlı Devletinin kuruluşunda önemli rolü olan Kartuklar şimdi devletin yıkılmasında da isyanlarıyla önemli bir rol oynuyorlardı. Nihayette iki Karahanlı devleti de Kara Hıtaylara bağlanmış oldu.

Batı Karahanlılar, son hükümdarları Osman zamanında (1204 - 1212) bazen Harezmşahlar, bazen de Kara Hıtaylara tabi olarak yaşadılar. Hatta Osman, hem Harezmşah hükümdarı, hem Kara Hıtay hükümdarının kızlarıyla evlenerek bu devletlerle akrabalık da kurdu. Fakat Osman'ın, Kara Hıtaylara bağlı olduğu bir sırada Semerkanttaki bir isyan sebebiyle bütün Harezmşahları öldürtmesi üzerine Harezmşah Muhammet bu taraflara geldi. Semerkantı ele geçirdi ve Osman'ı öldürttü.

(1212)

O sıralarda da Moğollar, KaraHıtayDevletiniyeni yıktıklarından Batı Karahanlıların ortadan kalkması güç olmadı.

* Türk tarihindeki önemi:

Karahanlılar dönemi hem kurulduğu mekan (yer) bakımından, hem de Türk kültür tarihi bakımından önemli bir devirdir.
Türk tarihinin devreleri incelenirken, İslamiyete giriş bir dönüm noktası olarak görülmekte ve İslami devirler Türk tarihi, Karahanlılar'la başlamaktadır. Bu olay Türkler tarafından sadece bir din değiştirmekten ibaret kalmadı. Türkler bundan evvel de bazı dinlere girmişler, onların yayıcıları, koruyucuları olmuşlardı. Yine İslamiyetle, Uzak Doğu-Şamanist kültür çevresindeki Türkler şimdi Ön Asya İslam kültür çevresine girdiler. İslam dünyası içinde kendi benliklerinden uzaklaşıp, erimek yerine Türk kültürünün muhteşem eserlerini yarattılar; Divan-ı Lügat'it Türk (Kaşgarlı Mahmut tarafından) Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib tarafından), Hikmet (Pir-i Türkistan diye anılan Ahmet Yesevi tarafından), Aybet'ül Hakayık (Mahmud oğlu Ahmet tarafından), Kaşgar Tarihi (Ebul-Fütuh Abdulgafir tarafından) gibi eserler bu devirde yazılmıştır. Sanat gelenekleri bakımından da ilk orijinal çizgiler Karahanlılarla ortaya konmuş, bu gelenekler Selçuklu ve Osmanlı'da devam ederek yükselmiştir.

Karahanlı Devleti ile Türk devletleri artık mekan (yer) bakımından İç Batı Asya ve Ön Asya devleti olmaya başlamışlardır. O zamana kadar Hazar'ın kuzey yolundan işleyen Türk göçleri, şimdi Hazar'ın güneyinden gerçekleşmeye başlayacaktır. O zamana kadar gayrimüslim olmaları sebebiyle İslam dünyasıyla çarpışmış bulunan Türkler, şimdi bu yoldan batıya geçmeye başlıyacaklardır. Bu hareketin siyasi neticeleri büyük olacaktır. Basra, Anadolu ve doğu Akdeniz kıyıları Türklerin hakimiyetine geçmeye başlıyacaktır. Şimdi Türk devleti, Orta Asya kara devleti olmaktan çıkıp, Ön Asya deniz devleti olma durumuna gelecektir. İslam dünyasında da siyasi rolü elde eden Türkler için bu bölge bir sıçrama tahtası olmuştur.

Karahanlılar, İslamiyetin yayılmasını milli bir siyaset olarak benimsemişler ve Türklerin hepsini Müslümanlaştırmak için büyük gayret göstermişlerdir.

Kaynakça
Kitap: Tarihte Türkler ve Türk Devletleri
Yazar: Nuri Yazıcı
Kullanıcı avatarı
TurkmenCopur
Genelkurmay Başkanı
Genelkurmay Başkanı
 
Mesajlar: 13983
Kayıt: 29 Eki 2010, 17:26

Dön Karahanlı İmparatorluğu Bölümü

Kimler çevrimiçi

Bu forumu gezen kullanıcılar: Hiç bir kayıtlı kullanıcı yok ve 1 misafir